https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Yâsîn-suresi/3718/13-32-ayet-tefsiri

ءَاَتَّخِذُ مِنْ دُونِه۪ٓ اٰلِهَةً اِنْ يُرِدْنِ الرَّحْمٰنُ بِضُرٍّ لَا تُغْنِ عَنّ۪ي شَفَاعَتُهُمْ شَيْـٔاً وَلَا يُنْقِذُونِۚ

Fiil cümlesidir. Hemze istifham harfidir. اَتَّخِذُ  damme ile merfû muzari fiildir. Değiştirme anlamında kalp fiilidir. Faili müstetir olup takdiri  أنا ’ dir. مِنْ  دُونِه۪ٓ  car mecruru mahzuf ikinci mef’ûlün bihe mütealliktir. Muttasıl zamir  ه۪  muzâfun ileyh olarak mahallen mecrurdur.  اٰلِهَةً  mef’ûlun bih olup fetha ile mansubdur. 

اِنْ  iki muzari fiili cezm eden şart harfidir. Şart ve cevap cümlesinde şartın vuku bulma ihtimali şüpheli veya zayıfsa kullanılır. (Arapça Dilbilgisi Ayetlerle Nahiv Bilgisi) 

يُرِدْنِ  şart fiili olup, sükun ile meczum muzari fiildir. الرَّحْمٰنُ  fail olup damme ile merfûdur. Sonundaki  نِ  vikayedir. Esre ise mahzuf mütekellim zamirinden ivazdır. Hazf edilen  يَ  mef‘ûlun bih olarak mahallen mansubdur. Burada bu  ي  harfinin mahzuf olduğuna işaret etmek için fiilin sonunda bulunan  نِ  harfinin harekesi esre gelmiştir. 

بِضُرٍّ  car mecruru mef’ûlün mahzuf haline mütealliktir. Takdiri; متلبّسا بضرّ (zarara bürünmüş olarak) şeklindedir. 

فَ  karînesi olmadan gelen  لَا تُغْنِ عَنّ۪ي  cümlesi şartın cevabıdır. 

لَا  nefy harfi olup olumsuzluk manasındadır.  تُغْنِ  illet harfinin hazfıyla meczum muzari fiildir. عَنّ۪ي  car mecruru  تُغْنِ  fiiline mütealliktir.  شَفَاعَتُهُمْ  fail olup damme ile merfûdur. Aynı zamanda muzâftır. Muttasıl zamir  هُمْ  muzâfun ileyh olarak mahallen mecrurdur. شَيْـٔاً  masdardan naib mef'ûlu mutlak olup fetha ile mansubdur. لَا يُنْقِذُونِ cümlesi, atıf harfi وَ ‘ la  تُغْنِ  fiiline matuftur. 

لَا  nefiy harfi olup olumsuzluk manasındadır. يُنْقِذُونِ  fiili  نَ ‘un hazfıyla meczum muzari fiildir. Zamir olan çoğul و ‘ı fail olarak mahallen merfûdur. Sonundaki  نِ  vikayedir. Esre ise mahzuf mütekellim zamirinden ivazdır. Hazf edilen  يَ  mef‘ûlun bih olarak mahallen mansubtur. Burada bu  ي  harfinin mahzuf olduğuna işaret etmek için fiilin sonunda bulunan  نِ  harfinin harekesi esre gelmiştir. 

Mef’ûlu mutlak: Fiil ile aynı kökten gelen masdardır. Mef’ûlu mutlak harf-i cer almaz. Harf-i cer alırsa hal olur. Mef’ûlu mutlak cümle olmaz. Mef’ûlu mutlak üçe ayrılır:

1. Tekid (Kuvvetlendirmek) İçin: Fiilin manasını kuvvetlendirir. Masdar olur. Daima müfreddir. Fiilinden sonra gelir. Türkçeye “muhakkak, şüphesiz, gerçekten, çok, iyice, öyle ki” diye tercüme edilir.

2. Nev’ini (Çeşidini) Belirtmek İçin: Fiilin nasıl meydana geldiğini ve nev’ini bildirir. Nev’ini bildiren mef’ûlu mutlak umumiyetle sıfat veya izafet terkibi halinde gelir. Tesniye ve cemi de olabilir. Fiilinin önüne geçebilir. Türkçeye “gibi, şeklinde, aynen, tıpkı, tam” diye tercüme edilir.

3. Adedini (Sayısını) Belirtmek İçin: Failin yaptığı işin sayısını belirtir. Adedini belirten mef’ûlu mutlak  فَعْلَةً  vezninden gelen bina-ı (masdar-ı) merreden yapılır.

مَرَّةً  kelimesi de mef’ûlu mutlak olur. Fiilinin önüne geçebilir. Türkçeye “kere, defa” diye tercüme edilir. (Arapça Dilbilgisi Ayetlerle Nahiv Bilgisi)

Kalp fiilleri (iki mef’ûl alan fiiller); bir mef’ûl ile manası tamamlanamayıp ikinci mef’ûle ihtiyaç duyan fiillerdir. Bu fiiller isim cümlesinin önüne gelirler, mübtedayı ve haberi iki mef’ûl yaparak nasbederler. 3 gruba ayrılırlar:

1. Bilmek manasında olanlar.  ألفي -  دري -  رأي -  وجد - علم fiilleridir. 2. Sanmak manası ifade edenler, kesine yakın bilgi ifade ederler. “Sanmak, zannetmek, saymak, kendisine öyle gelmek” gibi manalara gelir. ظنّ -  حسب -  خال - زعم - عدّ  fiilleridir.

3. grupta olan değiştirme manası ifade edenler aynı anlama gelmedikleri halde görevleri itibariyle onlara benzerliklerinden kalp fiilleri adı altına girmişlerdir. جعل - صيّر - إتّخذ  - ردّ  -  ترك  fiilleridir. Değiştirme manasına gelen fiiller “etti, yaptı, kıldı, edindi, dönüştürdü, değişik bir hale getirdi” gibi manalara gelir.

Bilgi ve zan fiillerinden sonra bazen  اَنَّ ’li ve  اَنْ ’li cümleler gelir, bu cümleler iki mef’ûl kabul edilir. Bilmek, sanmak ve değiştirme manasına gelen bu fiiller 3 şekilde gelebilir: 

1) İki mef’ûl alanlar, 2) İki mef’ûlünü masdarı müevvel cümlesi olarak alanlar, 3) İki mef’ûlü hazif olanlar. Kalp fiilleri iki mamûlü arasında olduğunda amel etmeleri de etmemeleri de caizdir. (Arapça Dilbilgisi Ayetlerle Nahiv Bilgisi)

Şart ve cevap fiilleri mazi de muzari de gelebilir. Ancak aslolan ikisinin de muzari gelmesidir. Cevap cümlesi ise mazi ve muzari cümleleriyle gelebildiği gibi diğer cümlelerle de gelebilir. 

Cevap cümlesi; başına hiçbir edat gelmeyen olumlu mazi ve muzari olarak geldiğinde başına cevap (rabıt  ف ’si) gelmez. Ayrıca  لَمْ  (cahd-ı mutlak) ve  لَا (nefyi istikbal) ile menfi olan muzari olarak geldiğinde de umumiyetle başına cevap (rabıt  ف ’si) gelmez, bunun haricinde gelen cümle çeşitlerinde ise umumiyetle başına cevap (rabıt  ف ’si) gelir. (Arapça Dilbilgisi Ayetlerle Nahiv Bilgisi)

تُغْنِ  fiili sülâsî mücerrede bir harf ilave edilerek mezid yapılan fiillerdendir. Fiil if’âl babındandır. Sülâsîsi  غني ‘dır.

يُرِدْنِ  fiili sülâsî mücerrede bir harf ilave edilerek mezid yapılan fiillerdendir. Fiil if’âl babındandır. Sülâsîsi  رود ‘dir.

يُنْقِذُونِ  fiili sülâsî mücerrede bir harf ilave edilerek mezid yapılan fiillerdendir. Fiil if’âl babındandır. Sülâsîsi  نقذ ’dir.

İf’al babı fiile tadiye (geçişlilik) kesret, haynunet (zamanı gelmesi), sayruret, izale, zamana ve mekâna duhul, temkin (imkân sağlamak), vicdan (bir vasıf üzere bulmak) mutavaat (tef’il babının dönüşlülüğü), tariz (arz etmek, maruz bırakmak) manaları katar. Bazan da fiilin mücerret manasını ifade eder.  

اَتَّخِذُ  fiili, sülâsî mücerrede iki harf ilave edilerek mezid yapılan fiillerdendir. Fiil iftiâl babındadır. Sülâsîsi  أخذ ’dir.

İftiâl babı fiile mutavaat (dönüşlülük), ittihaz (edinmek, bir şeyi kendisi için yapmak), müşareket (ortaklık), izhar (göstermek), ihtiyar (seçmek), talep ve çaba göstermek manaları katar. İfteale kalıbı hem soyut hem somut anlamlı fiiller için kullanılır.

ءَاَتَّخِذُ مِنْ دُونِه۪ٓ اٰلِهَةً 

Mekulü’l-kavle dahil olan ayet, istînâfiyye olarak fasılla gelmiştir. Hemze inkârî istifham harfidir. İstifham üslubunda talebî inşâî isnaddır. İstifham üslubunda gelmiş olmasına rağmen kınama taaccüp anlamlarına geldiği için mecaz-ı mürsel mürekkeptir. Ayette tecahül-i ârif sanatı vardır. Mütekellimin sorunun cevabını bilmemesi veya cevap bekliyor olması söz konusu değildir.

Cümlede takdim-tehir ve îcâzı hazif sanatları vardır. Mahzuf ikinci mef’ûle müteallik olan car mecrur  مِنْ دُونِه۪ٓ , konudaki önemine binaen mef’ûl olan  اٰلِهَةً ’e takdim edilmiştir.

دُونِ ’nin Allah Teâlâ’ya ait zamire muzâf olması gayrının tahkiri içindir.

دُونِه۪ٓ  tabirinin, Allah'tan gayrı ve Allah'la beraber olmak üzere iki manası vardır. (Medine Balcı c. 8, s. 723)

اٰلِهَةً ’deki nekrelik, nev ve tahkir ifade eder.

 اِنْ يُرِدْنِ الرَّحْمٰنُ بِضُرٍّ لَا تُغْنِ عَنّ۪ي شَفَاعَتُهُمْ شَيْـٔاً وَلَا يُنْقِذُونِۚ

İstînâfiye olarak fasılla gelen şart üslubundaki terkipte şart olan  اِنْ يُرِدْنِ الرَّحْمٰنُ بِضُرٍّ , müspet muzari fiil sıygasında gelerek hudus, teceddüt, istimrar ve tecessüm ifade etmiştir. 

اِنْ , asıl şart edatlarındandır. Çoğu zaman şartın vukuunda şek ifade eder. 

يُرِدْنِ  fiilinin sonunda vikaye nunundaki esre, mef’ûl konumundaki mahzuf mütekellim zamirinden ivazdır. Mef’ûlün hazfi, îcâz-ı hazif sanatıdır.

Mahzuf mef’ûlün haline müteallik  بِضُرٍّ  car-mecrurundaki nekrelik, muayyen olmayan adet ve nev içindir.

Önceki cümledeki gaib zamirden bu cümlede Allah’ın rahmet vasfına dikkat çekmek için Rahman ismine geçişte, ıtnâb ve iltifat sanatları vardır. 

ف  karinesi olmadan gelen cevap cümlesi  لَا تُغْنِ عَنّ۪ي شَفَاعَتُهُمْ شَيْـٔاً , menfî muzari fiil sıygasında faide-i haber ibtidaî kelamdır. 

Cümlede takdim-tehir sanatı vardır.  عَنّ۪ي  car mecruru, ihtimam için fail  شَفَاعَتُهُمْ ’a takdim edilmiştir.

شَيْـٔاً , mahzuf mef’ûlü mutlaktan naibdir.

Şart ve cevap cümlelerinden müteşekkil terkip, şart üslubunda haberî isnaddır. Cümle şart manasından çıkarak haber manasına geldiği için mecâz-ı mürsel mürekkeptir. Haber cümlesi yerine şart üslubunun tercih edilmesi, şart üslubunun daha beliğ ve etkili olmasındandır.

Aynı üslupta gelerek makabline atfedilen  وَلَا يُنْقِذُونِ  cümlesinin atıf sebebi, hükümde ortaklıktır. Cümleler arasında manen ve lafzen mutabakat mevcuttur.

بِضُرٍّ - شَفَاعَتُهُمْ  kelimeleri arasında tıbâk-ı hafîy sanatı vardır.

يُنْقِذُونِۚ - تُغْنِ  kelimeleri arasında mürâât-ı nazîr sanatı vardır.

Ayetteki muzari fiiller, hudus, teceddüt, istimrar ve tecessüm ifade etmiştir. Muzari fiil tecessüm özelliği sayesinde muhatabın muhayyilesini harekete geçirerek olayı daha iyi anlamasını sağlar.

Muzari fiilin geldiği hallerde çoğunlukla bu gaye mevcuttur. Muzari fiilin kullanımıyla sahne muhatabın gözünde sanki o anda canlanır. Bu da insanı etkiler. (Fatma Serap Karamollaoğlu, Kur'an Işığında Belâgat Dersleri Meânî İlmi) 

ءَاَتَّخِذُ مِنْ دُونِه۪ٓ اٰلِهَةً  [Ondan başka tanrılar mı edinir miyim?] sorusu kına­ma ifade eder. Bu ayetle ilgili olarak, güzel olan başka nükteler de vardır:

a) Cenab-ı Hak bu ifadeyi istifham üslubuyla zikretmiştir ki, bu üslubda, o işin çok açık ve net olduğu manası yatmaktadır. Zira, bir şeyden bahsedip de, mesela edinmem diyen kimsenin bu sözünü duyan kimse, ona: ‘’Niçin edinmezsin?’’ diyerek bunun sebebini sorar. Binaenaleyh, Cenab-ı Hak, ‘’Edinir miyim?’’ buyurunca, O’nun bu sözü, haber verme anında, talep edilen o sebebi beyana gerek bırakmaz. Buna göre sanki bu şahıs, Sana danıştım, o halde bana yol göster der. Bunun üzerine kendisine danışılan kimse, düşünmeye başlar. Böylece O ona sanki: ‘’O iş hususunda düşün. Böyle yaparsan, sen meseleyi ben sana haber vermeksizin anlarsın’’ demiş olur.

b) Ayetteki, من دونه (O'ndan başka) ifadesi de ilginç bir hususiyet taşımaktadır: Bu zat فَطَرَن۪ي (Beni yaratan) ifadesiyle, Allah’a ibadet ettiğini beyan edince, O'ndan başkasına ibadet etmenin caiz olmayacağını beyan etmiştir. Çünkü eğer bu zat, Allah'tan başkasına ibadet etmiş olsaydı, o zaman, Allah'tan başka mabud edinmiş olduğu bütün şeriklere ibadet etmesi gerekirdi. Çünkü her şey muhtaçtır, fanidir, sonradan meydana gelmedir. Binaenaleyh şayet bu zat, ‘’Ben ilâhlar edinmem’’ demiş olsaydı, o zaman ona, Bunda iki farklı durum muhtemeldir: “Seni yaratandan başkasını tanrı edinirsen, hadsiz sayıda tanrı edinmen gerekir. Yok eğer senin ilâhın, senin Rabbin ve hâlıkın ise, bu takdirde senin başka ilâhlar edinmen caiz değildir’’ denirdi.

c) Ayetteki,  ءأتخذ (Edinir miyim?) tabiri O’ndan başkasının ilâh olmadığına bir işarettir. Çünkü tanrı edinen, ilâh olmaz. İşte bundan dolayı [Cenab-ı Hak, Ne eş ne de oğul edindi] (Cin/5) ve [Hamd, oğul edinmemiş olan Allah'a mahsustur] (İsrâ/111) buyurmuştur.  اتخذ (Edinmek) kelimesi aslen mevcut olan ve tercih meselesi olmayan ve o manadan ayrılması mümkün olmayan bir şey için kullanılmaz. Mesela gerçekten babamız olan kişi için  اتخذت فلاناً أباً (Filan kişiyi baba edindim) denmez. Ya da gerçekten kardeşimiz olan kişi için  اتخذت فلاناً أخاً (Filan kişiyi erkek kardeş edindim) denmez. Taşıdığı manadan ayrılması, terk etmesi ve tercih söz konusu olduğu zaman bu fiil kullanılabilir.  لا تغن عني شفاعتهم  ibaresinde akıllılara ait zamir kullanılmıştır. Çünkü şefaat etmek için akıllı olmak gerekir. (Fâdıl Sâlih Sâmerrâî, Beyânî Tefsir Yolu, c.2, s.102-103)