Hûd Sûresi
43. Ayet
قَالَ سَاٰو۪ٓي اِلٰى جَبَلٍ يَعْصِمُن۪ي مِنَ الْمَٓاءِۜ قَالَ لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ اَمْرِ اللّٰهِ اِلَّا مَنْ رَحِمَۚ وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَق۪ينَ ٤٣
| Sıra | Kelime | Anlamı | Kökü |
|---|---|---|---|
| 1 | قَالَ | (O) dedi ki |
|
| 2 | سَاوِي | sığınacağım |
|
| 3 | إِلَىٰ |
|
|
| 4 | جَبَلٍ | bir dağa |
|
| 5 | يَعْصِمُنِي | o beni korur |
|
| 6 | مِنَ | -dan |
|
| 7 | الْمَاءِ | su- |
|
| 8 | قَالَ | dedi ki |
|
| 9 | لَا | yoktur |
|
| 10 | عَاصِمَ | kurtulacak |
|
| 11 | الْيَوْمَ | bugün |
|
| 12 | مِنْ | -nden |
|
| 13 | أَمْرِ | emri- |
|
| 14 | اللَّهِ | Allah’ın |
|
| 15 | إِلَّا | dışında |
|
| 16 | مَنْ | kimselerin |
|
| 17 | رَحِمَ | merhanet ettiği |
|
| 18 | وَحَالَ | bu sırada girdi |
|
| 19 | بَيْنَهُمَا | aralarına |
|
| 20 | الْمَوْجُ | bir dalga |
|
| 21 | فَكَانَ | ve o da oldu |
|
| 22 | مِنَ | -dan |
|
| 23 | الْمُغْرَقِينَ | boğulanlar- |
|
قَالَ سَاٰو۪ٓي اِلٰى جَبَلٍ يَعْصِمُن۪ي مِنَ الْمَٓاءِۜ
Fiil cümlesidir. قَالَ fetha üzere mebni mazi fiildir. Faili müstetir olup takdiri هو ’dir. Mekulü’l-kavli, سَاٰو۪ٓي اِلٰى جَبَلٍ ’dir. قَالَ fiilinin mef’ûlun bihi olarak mahallen mansubdur.
Fiilinin başındaki سَ harfi tekid ifade eden istikbal harfidir. اٰو۪ٓي fiili ی üzere mukadder damme ile merfû muzari fiildir. Faili müstetir olup takdiri انا ’dir. اِلٰى جَبَلٍ car mecruru سَاٰو۪ٓي fiiline mütealliktir. يَعْصِمُن۪ي fiili جَبَلٍ sıfatı olarak mahallen mecrurdur.
يَعْصِمُن۪ي damme ile merfû muzari fiildir. Faili müstetir olup takdiri هو ’dir. Sonundaki نِ vikayedir. Mütekellim zamir ى mef’ûlun bih olarak mahallen mansubdur. مِنَ الْمَٓاءِ car mecruru يَعْصِمُن۪ي fiiline mütealliktir.
Varlıkları niteleyen kelimelere “sıfat” denir. Arapça’da sıfatın asıl adı “na’t” (النَّعَت) dır. Sıfatın nitelediği isme de “men’ut” (المَنْعُوتُ) denir. Sıfat ile mevsuftan oluşan tamlamaya “sıfat tamlaması” denir. Sıfat tek kelime (isim), cümle ve şibh-i cümle olabilir.Ve sıfat birden fazla gelebilir.
Sıfat mevsufuna dört açıdan uyar: Cinsiyet, Adet, Marifelik - nekirelik, İrab.
Sıfat iki kısma ayrılır:1. Hakiki sıfat 2. Sebebi sıfat. Bir ismi doğrudan niteleyen sıfata “hakiki sıfat”, dolaylı olarak niteleyen sıfata da “sebebi sıfat” denir.
1- Hakiki sıfat ; 1. Müfred olan sıfatlar 2. Cümle olan sıfatlar olmak üzere ikiye ayrılır.
1- Müfred olan sıfatlar : Müfred olan sıfatlar genellikle ismi fail, ismi meful, mübalağalı ismi fail, sıfatı müşebbehe, ismi tafdil, masdar, ismi mensub ve sayı isimleri şeklinde gelir.Gayrı akil (akılsız çoğullar) mevsuf olarak geldiğinde sıfatını müfred müennes olarak da alır.
2- Cümle olan sıfatlar: Üçe ayrılır: 1- İsim cümlesi olan sıfatlar, 2- Fiil cümlesi olan sıfatlar, 3- Şibhi cümle olan sıfatlar.
Nekre isimden sonra gelen cümle veya şibhi cümle sıfat olur. Marife isimden sonra gelen cümle veya şibhi cümle hal olur. Ayette fiil cümlesi şeklindedir.(Arapça Dilbilgisi Ayetlerle Nahiv Bilgisi)
قَالَ لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ اَمْرِ اللّٰهِ اِلَّا مَنْ رَحِمَۚ
Fiil cümlesidir. قَالَ fetha üzere mebni mazi fiildir. Faili müstetir olup takdiri هو ’dir. Mekulü’l-kavli, لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ ’dir. قَالَ fiilinin mef’ûlun bihi olarak mahallen mansubdur.
لَا cinsi nefyeden olumsuzluk harfidir. اِنَّ gibi ismini nasb haberini ref eder.
عَاصِمَ kelimesi لَا ’nın ismi olup fetha üzere mebnidir. الْيَوْمَ zaman zarfı مِنْ اَمْرِ اللّٰهِ ’nin mahzuf haline mütealliktir. مِنْ اَمْرِ car mecruru لَا ’nın mahzuf haberine mütealliktir. Aynı zamanda muzâftır. اللّٰهِ muzâfun ileyh olup kesra ile mecrurdur.
اِلَّا istisna edatıdır. مَنْ müşterek ism-i mevsûl müstesna munkatı’ veya muttasıl olarak mahallen mansubdur. İsm-i mevsûlun sılası رَحِمَ ’dir. Îrabtan mahalli yoktur.
رَحِمَۚ fetha üzere mebni mazi fiildir. Faili müstetir olup takdiri هو ’dir.
İstisna; bir nesneyi, kişiyi veya hükmü istisna edatlarından biriyle cümledeki hükmün dışında tutmaktır.İstisnanın 3 unsuru vardır:
1. İstisna edatı: Cümlede kullanılan edatlardır.
2. Müstesna: İstisna edatından sonra gelen kelimedir. İstisna edilen, hariç tutulan kelimedir.
3. Müstesna minh: İstisna edatından önce gelen kelimedir. Kendisinden bir şeyin hariç tutulduğu, genellikle çoğul olan bir kelimedir.
İstisnanın kısımları 3’e ayrılır:1. Muttasıl istisna 2. Munkatı istisna 3. Müferrağ istisna.(Arapça Dilbilgisi Ayetlerle Nahiv Bilgisi)
عَاصِمٍ kelimesi sülâsî mücerred olan عصم fiilinin ism-i failidir.
İsm-i fail; eylemi yapan ve gerçekleştiren demektir. Geçici olarak o sıfatı yüklenen isimdir. İsm-i fail; hem varlığa (zata) hem de onun sıfatına delalet eden kelimedir. (Arapça Dilbilgisi Ayetlerle Nahiv Bilgisi)
وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَق۪ينَ
Fiil cümlesidir. وَ atıf harfidir. Matuf ile matufun aleyhin hükümde ortak olduğunu belirtir. İkisi arasında tertip (sıra) olduğunu göstermez. Vav ile yapılan atıfta matuf ile matufun aleyh yer değiştirebilir. (Arapça Dilbilgisi Ayetlerle Nahiv Bilgisi)
حَالَ fetha üzere mebni mazi fiildir. Faili müstetir olup takdiri هو ’dir. بَيْنَ mekân zarfı, حَالَ fiiline mütealliktir. Muttasıl zamir هُمَا muzâfun ileyh olarak mahallen mecrurdur. الْمَوْجُ fail olup damme ile merfûdur.
فَ atıf harfidir. Matuf ile matufun aleyh arasında hiç zaman geçmediğini, işin hemen yapıldığını ifade eder. فَ ile yapılan atıfta matuf ile matufun aleyh yer değiştiremez. (Arapça Dilbilgisi Ayetlerle Nahiv Bilgisi)
كَانَ nakıs, mebni mazi fiildir. İsim cümlesinin önüne geldiğinde, ismini ref haberini nasb eder.
كَانَ ’nin ismi müstetir olup takdiri هو ’dir. مِنَ الْمُغْرَق۪ينَ car mecruru كَانَ ’ nin mahzuf haberine müteallik olup, cer alameti ى ‘dir. Cemi müzekker salim kelimeler harfle îrablanırlar.
الْمُغْرَق۪ينَ sülâsî mücerrede bir harf ilave edilerek mezid yapılan if’al babının ism-imef’ûludur.
قَالَ سَاٰو۪ٓي اِلٰى جَبَلٍ يَعْصِمُن۪ي مِنَ الْمَٓاءِۜ
İstînâfiyye olarak fasılla gelmiştir. Müspet mazi fiil sıygasında faide-i haber ibtidaî kelamdır.
Mazi fiil sebata, temekkün ve istikrara işaret eder. (Hâlidî, Vakafat, S.107)
قَالَ fiilinin mekulü’l-kavli olan سَاٰو۪ٓي اِلٰى جَبَلٍ يَعْصِمُن۪ي مِنَ الْمَٓاءِۜ , müspet muzari fiil sıygasında faide-i haber ibtidaî kelamdır.
س harfinin dünyada gerçekleşecek olayları, سوف harfinin ise, ahirette gerçekleşecek olayları ifade etmek için kullanıldığı belirtilmiştir. (Necmettin Çalışkan, Abdurrahman Hasan Habenneke El-Meydânî Ve Tefsîri)
جَبَلٍ ‘deki nekrelik muayyen olmayan nev ifade eder.
يَعْصِمُن۪ي مِنَ الْمَٓاءِ cümlesi, جَبَلٍ için sıfattır. Müspet muzari fiil sıygasında faide-i haber ibtidaî kelamdır.
Muzari fiiller, hudus, teceddüt, istimrar ve tecessüm ifade etmiştir. Muzari fiil tecessüm özelliği sayesinde muhatabın muhayyilesini harekete geçirerek olayı daha iyi anlamasını sağlar.
Muzari fiilin geldiği hallerde çoğunlukla bu gaye mevcuttur. Muzari fiilin kullanımıyla sahne muhatabın gözünde sanki o anda canlanır. Bu da insanı etkiler. (Fatma Serap Karamollaoğlu, Kur'an Işığında Belâgat Dersleri Meânî İlmi)
Sıfatlar, tabi olduğu kelimenin sahip olduğu bir özelliğe işaret etmek için yapılan ıtnâb sanatıdır.
اعْصِمُ fiilinin dağa isnadı, mecaz-ı aklîdir. Çünkü dağ kurtarma fiilini işlemez, sadece kurtulmaya sebep olabilir. Sebep müsebbep alakasıyla mecâz-ı mürsel sanatıdır.
قَالَ لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ اَمْرِ اللّٰهِ اِلَّا مَنْ رَحِمَۚ
Beyanî istînâf olarak fasılla gelen cümlenin fasıl sebebi şibh-i kemâl-i ittisâldir. Cümle, müspet mazi fiil sıygasında faide-i haber ibtidaî kelamdır.
قَالَ fiilinin mekulü’l-kavl olan لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ اَمْرِ اللّٰهِ اِلَّا مَنْ رَحِمَ , cinsini nefyeden nefy harfi لَا ’nın dahil olduğu sübut ve istimrar ifade eden isim cümlesi, faide-i haber ibtidaî kelamdır. عَاصِمَ , cinsini nefyeden لَا ’nın ismidir. Cümlede îcaz-ı hazif sanatı vardır. مِنْ اَمْرِ ’nin müteallakı olan لَا ’nın haberi mahzuftur.
اِلَّا , istisna harfidir.
Müstesna konumundaki ism-i mevsûl مَنْ ’ in sılası olan رَحِمَ cümlesi, müspet mazi fiil sıygasında faide-i haber ibtidaî kelamdır.
Veciz ifade kastına matuf اَمْرِ اللّٰهِ izafetinde, Allah ismine muzâf olan اَمْرِ şan ve şeref kazanmıştır.
سَاٰو۪ٓي - يَعْصِمُن۪ي - رَحِمَ kelimeleri arasında mürâât-ı nazîr sanatı vardır.
يَعْصِمُن۪ي - لَا عَاصِمَ kelimeleri arasında tıbâk-ı selb sanatı vardır.
يَعْصِمُن۪ي - عَاصِمَ kelimelerinde istikak cinası ve reddü'l-acüz ale's-sadr, قَالَ ’nin tekrarında reddü'l- acüz ale's-sadr sanatları vardır.
Burada عَاصِمَ şeklinde gelen kelime ‘masum’ anlamındadır. Bu tabirin aslı لَا مَعْصُومَ الْيَوْمَ مِنْ اَمْرِ اللّٰهِ اِلَّا مَنْ رَحِمَۚ şeklindedir. Çünkü burada “bugün kurtulan hiç kimse yoktur” denmek isteniyor. Böylece mübalağa yoluyla kâfirler için hiçbir kurtuluş ümidi olmadığı ifade edilmiştir. Aynı ayetteki جَبَلٍ يَعْصِمُن۪ي tabirinde de kurtarma fiili dağa isnad edilmiştir. Burada da sebebe isnad vardır. Çünkü dağ kurtarma fiilini işlemez, sadece kurtulmaya sebep olabilir. (Fatma Serap Karamollaoğlu, Kur’an Işığında Belâgat Dersleri Meânî İlmi)
Nuh'un oğlu, bu tufanın kâfirleri helak etmek için vuku bulduğunu ve o gün kâfirler için kurtuluş olmayacağını bilmiyordu. Nuh (a.s) oğluna, “Dağ, seni sudan koruyamaz!” diyecek yerde, “Bugün O'nun merhamet ettiğinden başka hiç kimse için Allah'ın emrinden kurtaracak yoktur.” demeyi tercih etmesi zat ve sıfat olarak bütün koruyucuları nefyetmek içindir. Bir de Nuh'un (a.s), sözlerine الْيَوْمَ /bugün kelimesini ilâve etmesi, o günün diğer felaket günleri gibi olmadığını belirtmek amacına yöneliktir. Nuh (a.s), bu sözlerinde suyu Allah'ın emri olarak ifade etmiştik ki bu emir, daha önce, حَتّٰٓى اِذَا جَٓاءَ اَمْرُنَا [Nihayet emrimiz gelince tandır kaynadı.] cümlesinde işaret edildiği gibi Allah'ın azabı demektir. Bu ifade tarzı, ilâhî emrin şanını yüceltmek, onun korkunçluğunu göstermek, ondan diğer sular gibi bazı yerlere kaçmakla kurtulmayı vehmetmenin hata olduğuna dikkati çekmek, ve nefyin illetini açıklamak içindir. Çünkü Allah'ın emrine karşı gelinemez ve O'nun azabı geri çevrilemez. Ve bir de burada “O'nun merhamet ettiğinden başka” istisnasıyla korumayı Allah'a hasretmenin ön hazırlığı vardır. “O'nun merhamet ettiğinden başka” denmesi, önce ibham sonra tefsir; önce icmal sonra tafsil ile Allah'ın şanını yüceltmek; Kurtuluşun sebebinin tamamen Allah'ın rahmeti olduğunu bildirmek içindir. Çünkü Allah'ın rahmeti, gazabının önündedir.(Ebüssuûd, İrşâdü’l-Akli’s-Selîm)
وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ
Cümle atıf harfi وَ ‘ la istînâfa atfedilmiştir. Atıf sebebi hükümde ortaklıktır. Cümleler arasında manen ve lafzen mutabakat mevcuttur.
Cümle, müspet mazi fiil sıygasında faide-i haber ibtidaî kelamdır.
Cümlede takdim-tehir sanatı vardır. Mekan zarfı بَيْنَهُمَا , ihtimam için faile takdim edilmiştir.
حَالَ fiilinin الْمَوْج ’e isnadı, mecaz-ı aklîdir.
فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَق۪ينَ
كَانَ ’nin dahil olduğu فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَق۪ينَ cümlesi, atıf harfi فَ ile makabline atfedilmiştir. Atıf sebebi hükümde ortaklıktır. Cümleler arasındaki anlam bütünlüğü barizdir. Vaslda, atfedilen cümlelerin her ikisinin de aynı tür olması vaslın güzelliklerinden kabul edilmiştir. Fakat burada fiil cümlesiyle fiilin tekrarı ve yenilenmesi, isim cümlesiyle de sabitlik kastedilerek, isim cümlesi fiil cümlesine atfedilmiştir. Fiil cümlesinden isim cümlesine geçişte iltifat sanatı vardır.
Nakıs fiil كاَن ’nin dahil olduğu sübut ve istimrar ifade eden isim cümlesi faide-i haber ibtidaî kelamdır.
Cümlede, îcâz-ı hazif sanatı vardır. مِنَ الْمُغْرَق۪ينَ ’ nin amili olan كَانَ ‘nin haberi, mahzuftur.
الْمَوْجُ - الْمَٓاءِ - الْمُغْرَق۪ينَ kelimeleri arasında mürâât-ı nazîr sanatı vardır.
