لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّۜ 

İsim cümlesidir. لَهُ  car mecruru mahzuf mukaddem habere mütealliktir. دَعْوَةُ  muahhar mübteda olup damme ile merfûdur. Aynı zamanda muzâftır. الْحَقّ  muzâfun ileyh olup kesra ile mecrurdur.

لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّۜ 

Ayet, istînâfiyye olarak fasılla gelmiştir. Mübteda ve haberden müteşekkil, sübut ve istimrar ifade eden isim cümlesi, faide-i haber ibtidaî kelamdır. 

Cümlede takdim-tehir ve îcâz-ı hazif sanatları vardır. 

لَهُ  car mecruru mahzuf mukaddem habere mütealliktir.  دَعْوَةُ الْحَقّ , muahhar mübtedadır.

Müsnedün ileyh faydayı çoğaltmak ve az sözle çok anlam ifade etmek amacıyla izafet terkibiyle gelmiştir. 

Bu takdim ihtisas ifade etmiştir. İki tekit hükmündeki kasr, mübteda ve haber arasındadır. Takdim kasrında takdim edilen her zaman maksûrun aleyh, tehir edilen ise maksûrdur. لَهُ , maksurun aleyh/sıfat, دَعْوَةُ الْحَقّ  maksûr/mevsûf olmak üzere, kasr-ı mevsûf, ale’s sıfattır..

لَهُ ’deki lam harfi mecazi mülkiyet içindir. Hak etmek manasındadır. Car mecrurun mübtedaya takdim edilmesi tahsis ifade etmek içindir. Hakka davet, başkasının değil, sadece O’nun otoritesindedir. Bu izafi bir kasrdır. (Âşûr, Et-Tahrîr Ve’t- Tenvîr)  

لَهُ دَعْوَةُ الْحَقّ [Hak davet onundur.]Çünkü ibadet edilmeyi hak eden yahut ibadetine çağrılan odur, başkası değildir. Ya da kabul edilen dua O’na aittir; çünkü kendisine dua edene icabet eder. Arkadan gelen de bu görüşü teyit etmektedir. Hak, iki anlayışa göre de batılın karşıtıdır, davetin ona nispet edilmesi aralarındaki ilişkiden dolayıdır ya da hak olarak dua edilenin daveti O’nundur tevilindedir. (Beyzâvî, Envârü’t-Tenzîl Ve Esrârü’t-Te’vîl)

Mecrur haber, vasıf kuvvetindedir. Haber olarak gelen mecrurlar, zarflar, mübtedanın bununla vasıflandığını ifade ederler. Nahiv alimlerinin açıkladığı gibi kelamda  كائِنٍ  benzeri bir müstekar takdiriyle husûl ve sübut ifade eder. (Âşûr, Et-Tahrîr Ve’t-Tenvîr, Şuarâ/113)

Müsnedün ileyh olan  دَعْوَةُ , bütün cinslere şamil masdar vezninde gelerek mübalağa ifade etmiştir. Masdarlar bir fiilin ihtiva ettiği bütün manaları içerirler. Yani; ism-i fail ve ism-i mefûlü de ifade eder. 

Ayetin sonunda zıddı zikredilen الْحَقّ  kelimesinde irsâd sanatı vardır.

Bu izafet mevsufun sıfatına veya bir şeyin menşeine olan izafeti şeklindedir. Yerini bulan ve kabul olan dua, yalnız O'na olan duadır. Ayetin metninde duanın, الْحَقّ  kelimesine izafe edilmesi, O’nun, hakla alâkadar olduğunu, hakkın O’na mahsus olduğunu, batıl ve dalalet şaibesinden uzak olduğunu zımnen bildirmek içindir. (Ebüssuûd, İrşâdü’l-Akli’s-Selîm)

İsim cümleleri sübut ifade eder. İsim cümlelerinin asıl kuruluş sebebi; müsnedin, müsnedün ileyh için sabit olduğunu ifade etmektir. İsim cümlesinin haberi müfred ya da isim cümlesi olursa, asıl konulduğu mana olan sübutu veya bazı karinelerle istimrarı (devamlılığı) ifade eder. İstimrar ifadesi daha çok medh ve zem durumlarında olur. (Fatma Serap Karamollaoğlu, Kur'an Işığında Belâgat Dersleri Meâni İlmi)

 وَالَّذ۪ينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِه۪ لَا يَسْتَج۪يبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ اِلَّا كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ اِلَى الْمَٓاءِ لِيَبْلُغَ فَاهُ وَمَا هُوَ بِبَالِغِه۪ۜ 

وَ , istînâfiyyedir. İstînâfiyye وَ ‘ı (diğer adı ibtidaiyyedir) yalnızca mahalli olmayan cümleleri birbirine bağlar. Ve ardından gelen cümlenin öncekine îrab ve hükümde ortak olmadığını gösterir. Bu harfe kendisinden sonra gelen cümlenin öncekine bağlı olduğunun zannedilmemesi için istînâfiyye denilmiştir. (Rıfat Resul Sevinç, Belâgatta Fasıl-Vaslın Genel Kuralları Ve “Vâv”ın Kullanımı)

Sübut ve istimrar ifade eden isim cümlesi, faide-i haber inkârî kelamdır. 

Müsnedün ileyh konumundaki has ism-i mevsûl  الَّذ۪ينَ ‘nin sılası olan  يَدْعُونَ مِنْ دُونِه۪  cümlesi, müspet muzari fiil sıygasında faide-i haber ibtidaî kelamdır.

Müsnedün ileyhin ism-i mevsûlle marife olması, bahsi geçenlerin bilinen kişiler olduğunu belirtmesi yanında onlara tahkir ifade eder.

يَدْعُونَ  ‘deki mukadder mef’ûlün mahzuf haline müteallik olan  مِنْ دُونِه۪  izafeti, gayrının tahkiri içindir. Halin ve mef’ûlün hazfi, îcâz-ı hazif sanatıdır.

Menfi muzari fiil sıygasında faide-i haber inkârî kelam olan  لَا يَسْتَج۪يبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ اِلَّا كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ اِلَى الْمَٓاءِ لِيَبْلُغَ فَاهُ وَمَا هُوَ بِبَالِغِه۪ۜ  cümlesi müsneddir. 

Müsnedin muzari fiil sıygasında gelmesi hükmü takviye, teceddüt, istimrar ve tecessüm ifade eder. Muzari fiil tecessüm özelliği sayesinde muhatabın muhayyilesini harekete geçirerek olayı daha iyi anlamasını sağlar.

Muzari fiilin geldiği hallerde çoğunlukla bu gaye mevcuttur. Muzari fiilin kullanımıyla sahne muhatabın gözünde sanki o anda canlanır. Bu da insanı etkiler. (Fatma Serap Karamollaoğlu, Kur'an Işığında Belâgat Dersleri Meânî İlmi)

بِشَيْءٍ  kelimesindeki tenkir, tahkir içindir. (Âşûr, Et-Tahrîr Ve’t- Tenvîr)  

كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ  car mecruru, takdiri  استجابة  olan mahzuf mef’ûlü mutlaka mütealliktir. Mef’ûlü mutlakın hazfi îcâz-ı hazif sanatıdır. 

Sebep bildiren harf-i cer  لِ ’nin gizli  أنْ ’le masdar yaptığı  لِيَبْلُغَ فَاهُ  cümlesi, masdar tevilinde olup harf-i cerle birlikte  كَبَاسِطِ ’ya mütealliktir.

Masdar-ı müevvel cümlesi, müspet muzari fiil sıygasında faide-i haber ibtidaî kelamdır. 

Nefiy harfi  لَا  ve kasr edatı  اِلَّا  ile oluşan iki tekit hükmündeki kasr, fiille, mef’ûlü arasındadır.

لَا يَسْتَج۪يبُونَ , maksur/sıfat,  استجابة كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ  maksurun aleyh/mevsûf, olmak üzere, kasr-ı sıfat ale’s-mevsûftur. 

Hal  وَ ’ıyla gelen  وَمَا هُوَ بِبَالِغِه۪  cümlesi, sübut ve istimrar ifade eden menfi isim cümlesi, faide-i haber inkârî kelamdır. Hal, sahibu halin durumunu bildiren lafızlardır. Sahibu hal, لِيَبْلُغَ ’daki zamirdir.

مَا  nefy harfi  ليس  gibi amel etmiştir.  مَا ’nın haberine dahil olan  بِ  harfi zaiddir. Tekid ifade eder. 

بِبَالِغ۪يهِ  lafzı, ism-i fail vezninde gelerek bu özelliğin istimrar ve istikrarına işaret etmiştir.

İsim cümlesindeki ism-i fail istimrar ifade eder. (Fatma Serap Karamollaoğlu, Kur'an Işığında Belâgat Dersleri Meânî İlmi)

İsm-i fail sübuta, istikrara ve sıfatın mevsûfa olan bağlılığına delalet eder. (Halidî, Vakafat, s. 80) 

Ayetteki teşbih, teşbih edatı zikredildiği için mürsel, benzetme yönü hazf edildiği için de mücmel teşbihtir.

يَبْلُغَ - بَالِغِه۪  kelimeleri arasında iştikak cinası ve reddü’l-acüz ale’s-sadr sanatları vardır. 

وَمَا هُوَ بِبَالِغِه۪  cümlesi ile  لِيَبْلُغَ فَاهُ  cümlesi arasında mukabele sanatı vardır.

يَدْعُونَ - يَسْتَج۪يبُونَ  kelimeleri arasında tıbâk-ı hafî sanatı vardır.

كَفَّيْهِ - فَاهُ  kelimeleri arasında mürâât-ı nazîr sanatı vardır.

Bu ayette Allah Teâlâ bir şey anlamayan ve dualarına cevap vermeyen putlara tapan kâfirlerin halini, içmek için avucunu suya uzatan ama iki avucu da açık olduğu halde ağzına su ulaşmayan kişinin haline benzetmiştir. Bu teşbihteki amaç, müşebbehin durumu muhatap tarafından bilinmekle beraber, müşebbehin bu durumunun muhatabın zihninde yerleşmesini sağlamaktır. (Fatma Serap Karamollaoğlu, Kuran Işığında Belagat Dersleri Beyan İlmi)

كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ  [Avuçlarını uzatan gibi] Burada teşbih-i temsili vardır. Putların kendilerine dua edenlere cevap verememeleri, uzaktan avuçlarını açan kimseye, suyun cevap verememesine benzetilmiştir. Vech-i şebeh çok yönlüdür. (Sâbûnî, Safvetü’t Tefasir - Ebüssuûd, İrşâdü’l- Akli’s- Selîm - Âşûr, Et-Tahrîr Ve’t- Tenvîr)

  وَمَا دُعَٓاءُ الْكَافِر۪ينَ اِلَّا ف۪ي ضَلَالٍ

وَ , istînâfiyyedir. Sübut ve istimrar ifade eden isim cümlesi faide-i haber inkârî kelamdır. Cümlede îcâz-ı hazif sanatı vardır. ف۪ي ضَلَالٍ  car mecruru, mübtedanın mahzuf haberine mütealliktir.

Müsnedün ileyh faydayı çoğaltmak ve az sözle çok anlam ifade etmek amacıyla izafet terkibiyle gelmiştir. 

دُعَٓاءُ الْكَافِر۪ينَ  'teki izafet muzaf için tahkir ifade eder.

الْكَافِر۪ينَ , ism-i fail vezninde gelerek bu özelliğin istimrar ve istikrarına işaret etmiştir. 

İzafette bu kişinin bu özelliği ile tanındığı, meşhur olduğu ve bu özelliğin onun tabiatı, karakteri haline geldiği manası vardır. (Muhammed Ebu Musa, Hâ-Mîm Sureleri Belâgî Tefsiri C.7 S. 238)

Cümle kasr üslubuyla tekid edilmiştir. Nefiy harfi  مَا  ve kasr edatı  اِلَّا  ile oluşan iki tekit hükmündeki kasr, mübteda ve haber arasındadır.  دُعَٓاءُ الْكَافِر۪ينَ  maksur/mevsûf, ف۪ي ضَلَالٍ ‘in müteallakı haber maksurun aleyh/sıfattır. Kasr-ı mevsûf ale’s sıfattır.

لَف۪ي ضَلَالٍ  ibaresindeki  ف۪ي  harfinde tebeî istiare vardır.  ف۪ي  harfindeki zarfiyet manası dolayısıyla dalalet içine girilebilen maddi bir şeye benzetilmiştir. Burada  ف۪ي  harfi kendi manasında kullanılmamıştır. Çünkü dalalet hakiki manada zarfiyeye yani içine girilmeye müsait değildir. Sapkınlıktaki yüksek dereceyi ifade etmek üzere bu harf kullanılmıştır. Câmi’, her ikisindeki mutlak irtibattır.

Mübalağa ifade eden bu üslupta tecessüm sanatı da vardır.

ضَلَالٍ ‘deki nekrelik, kesret, nev ve tahkir ifade eder.

الْكَافِر۪ينَ - ضَلَالٍ  kelimeleri arasında mürâât-ı nazîr sanatı vardır.

الْحَقّ - ضَلَالٍ  kelimeleri arasında tıbâk-ı îcab, يَدْعُونَ - مَا دُعَٓاءُ  kelimeleri arasında tıbâk-ı selb sanatı vardır.

دَعْوَةُ - يَدْعُونَ - دُعَٓاءُ  kelimeleri arasında iştikak cinası ve reddü’l-acüz ale’s-sadr sanatları vardır. 

لَهُ دَعْوَةُ الْحَقّ  cümlesiyle, وَمَا دُعَٓاءُ الْكَافِر۪ينَ اِلَّا ف۪ي ضَلَالٍ  cümlesi arasında mukabele sanatı vardır.