وَاللّٰهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلٰى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِۚ

İsim cümlesidir. وَ  atıf harfidir. Matuf ve matufun aleyhin hükümde ortak olduğunu belirtir. İkisi arasında tertip olduğunu göstermez. Vav ile yapılan atıfta matuf ve matufun aleyh yer değiştirebilir. (Arapça Dilbilgisi Ayetlerle Nahiv Bilgisi)

اللّٰهُ  lafza-i celâl mübteda olup damme ile merfûdur. فَضَّلَ  cümlesi, mübtedanın haberi olarak mahallen merfûdur.

فَضَّلَ  fetha üzere mebni mazi fiildir. Fail müstetir olup takdiri هو ’dir. بَعْضَ  mef’ûlün bih olup fetha ile mansubdur. Muttasıl zamir  كُمْ  muzâfun ileyh olarak mahallen mecrurdur. عَلٰى بَعْضٍ  car mecruru  فَضَّلَ  fiiline mütealliktir.  فِي الرِّزْقِ  car mecruru mahzuf hale mütealliktir. 

فَضَّلَ  fiili, sülâsî mücerrede bir harf ilave edilerek mezid yapılan fiillerdendir. Fiil tef’il babındandır. Sülâsîsi  فضل ’dir.

Bu bab, fiile çokluk (fiilin, failin veya mef‘ûlün çokluğu), bir tarafa yönelme, mef'ûlü herhangi bir vasfa nispet etmek, gidermek, bir terkibi kısaltmak, eylemin belli bir zaman diliminde meydana gelmesi, özneyi fiilin türediği şeye benzetmek, sayruret, isimden fiil türetmek, hazır olmak, bir şeyin aralıklarla tekrarlanması manalarını katar.

فَمَا الَّذ۪ينَ فُضِّلُوا بِرَٓادّ۪ي رِزْقِهِمْ عَلٰى مَا مَلَكَتْ اَيْمَانُهُمْ فَهُمْ ف۪يهِ سَوَٓاءٌۜ 

İsim cümlesidir. فَ  atıf harfidir. Matuf ve matufun aleyh arasında hiç zaman geçmediğini, işin hemen yapıldığını ifade eder.  فَ  ile yapılan atıfta matuf ve matufun aleyh yer değiştiremez. (Arapça Dilbilgisi Ayetlerle Nahiv Bilgisi)  

مَا  olumsuzluk harfi olup  لَيْسَ  gibi amel eder. İsmini ref, haberini nasb eder.

الَّذ۪ينَ  cemi müzekker has ism-i mevsûl  مَا ’nın ismi olarak mahallen merfûdur. İsm-i mevsûlün sılası  فُضِّلُوا ’dur. Îrabtan mahalli yoktur. 

فُضِّلُوا  damme üzere mebni meçhul mazi fiildir. Zamir olan çoğul  و ’ı naib-i fail olarak mahallen merfûdur. بِ  harf-i ceri zaiddir.  رَٓادّ۪ي  lafzen mecrur,  مَا ’nın haberi olarak mahallen mansubdur. Aynı zamanda muzâftır.  

رِزْقِهِمْ  muzâfun ileyh olup kesra ile mecrurdur. Muttasıl zamir  هِمْ  muzâfun ileyh olarak mahallen mecrurdur. مَا  müşterek ism-i mevsûl,  عَلٰى  harf-i ceriyle  رَٓادّ۪ي ’ye mütealliktir. İsm-i mevsûlün sılası  مَلَكَتْ اَيْمَانُهُمْ ’dir. Îrabtan mahalli yoktur. 

مَلَكَتْ  fetha üzere mebni mazi fiildir.  تْ  te’nis alametidir.  اَيْمَانُهُمْ  fail olup damme ile merfûdur. Aynı zamanda muzâftır. Muttasıl zamir  هُمْ  muzâfun ileyh olarak mahallen mecrurdur. 

فَ  atıf harfidir. Munfasıl zamir  هُمْ  mübteda olarak mahallen merfûdur. ف۪يهِ  car mecruru  سَوَٓاءٌ ’ün mahzuf haline mütealliktir. سَوَٓاءٌ  mübtedanın haberi olup damme ile merfûdur. 

بِ  harf-i ceri mecruruna ilsak, sebep, musahabe, zaid, karşılık-bedel, istiane, zaman-mekân zarfı gibi manalar kazandırabilir. Burada zaid manasındadır. (Arapça Dilbilgisi Ayetlerle Nahiv Bilgisi)

Meçhul fiil gelmesinin sebepleri şunlardır: Fail bilinmediği zaman,  Fail muhataptan gizlenmek istendiği zaman, Fail herkes tarafından bilindiği zaman, Failin zikredilmesine gerek olmadığı zaman, fiile vurgu yapılmak istendiği zaman. (Arapça Dilbilgisi Ayetlerle Nahiv Bilgisi)

 اَفَبِنِعْمَةِ اللّٰهِ يَجْحَدُونَ

Fiil cümlesidir. Hemze istifhâm harfidir. Ayet atıf harfi  فَ  ile mukadder istînâfa matuftur. Takdiri, يشركون به فيجحدون نعمته  (O’na şirk koşuyorlar ve nimetin inkar ediyorlar.) şeklindedir.

بِنِعْمَةِ  car mecruru  يَجْحَدُونَ  fiiline mütealliktir. Aynı zamanda muzâftır. اللّٰهِ  lafza-i celâl muzâfun ileyh olup kesra ile mecrurdur. 

يَجْحَدُونَ  fiili  نَ ’un sübutuyla merfû muzari fiildir. Zamir olan çoğul  و ’ı fail olarak mahallen merfûdur.

وَاللّٰهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلٰى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِۚ 

Ayet, atıf harfi  وَ ‘la önceki ayetteki  اِنَّ اللّٰهَ عَل۪يمٌ قَد۪يرٌ۟  cümlesine atfedilmiştir. Atıf sebebi hükümde ortaklıktır. Cümleler arasında manen ve lafzen mutabakat mevcuttur.

Sübut ve istimrar ifade eden isim cümlesi, faide-i haber ibtidaî kelamdır. 

İsim cümleleri, mübteda ve haberden oluşur. Zaman ifade etmez. Asıl kuruluş sebebi;  müsnedin, müsnedün ileyh için sabit olduğunu ifade etmektir. İsim cümlesinin haberi müfred ya da isim cümlesi olursa, asıl konulduğu mana olan sübutu veya bazı karînelerle istimrarı (devamlılığı) ifade eder. İstimrar ifadesi daha çok medh ve zem durumlarında olur. (Fatma Serap Karamollaoğlu,Kur'an Işığında Belâgat Dersleri Meânî İlmi)

Müsnedün ileyhin bütün esma-i hüsnaya ve kemâl sıfatlara şamil olan lafza-i celâlle marife olması telezzüz, teberrük ve haşyet duyguları uyandırmak içindir.

Ayette mütekellim Allah Teâlâ olduğu halde  اللّٰهِ  isminin zikredilmesi tecrîd sanatıdır.

Cümlede müsnedin mazi fiil sıygasında gelmesi hükmü takviye, hudûs, sebat ve istikrar ifade etmiştir. 

Mazi fiil sebata, temekkün ve istikrara işaret eder. (Hâlidî, Vakafat, S.107)

فِي الرِّزْقِ  ibaresindeki  ف۪ي  harfinde istiare-i tebeiyye vardır.  ف۪ي  harfindeki zarfiyet manası dolayısıyla  الرِّزْقِۚ , içine girilebilen bir şeye benzetilmiştir. Burada  ف۪ي  harfi kendi manasında kullanılmamıştır. Çünkü  الرِّزْقِ  hakiki manada zarfiyeye yani içine girilmeye müsait değildir. 

فَمَا الَّذ۪ينَ فُضِّلُوا بِرَٓادّ۪ي رِزْقِهِمْ عَلٰى مَا مَلَكَتْ اَيْمَانُهُمْ فَهُمْ ف۪يهِ سَوَٓاءٌۜ 

Cümle, atıf harfi  فَ  ile makabline atfedilmiştir. Atıf sebebi hükümde ortaklıktır. Cümleler arasında manen ve lafzen mutabakat mevcuttur. Müspet sıygadan menfî sıygaya iltifat sanatı vardır.

Sübut ve istimrar ifade eden menfî isim cümlesi, faide-i haber inkârî kelamdır. Cümleye dahil olan nefiy harfi  مَا , nakıs fiil  لَيْسَ  gibi amel etmiştir.  

مَا ’nın isminin ism-i mevsûlle gelmesi, sonradan gelen habere dikkat çekmek içindir. Sılası olan   فُضِّلُوا  cümlesi, müspet mazi fiil sıygasında faide-i haber ibtidaî kelamdır.

فُضِّلُوا  fiili meçhul bina edilmiştir. Meçhul bina edilen fiillerde mef’ûle dikkat çekme kastı vardır. Çünkü malum bina edildiğinde mef’ûl olan kelime meçhul binada naib-i fail olur. Kur’an-ı Kerim’de tehdit, uyarı ve korkutma manası olan fiiller genellikle meçhul sıyga ile gelir. 

Meçhul bina, naib-i failin bu fiilde bir dahli olmadığına işaret eder. (Dr. Adil Ahmet Sâbir er- Ruveynî, Teemmülat fi Sûret-i İbrahim, s. 127)

لَيْسَ ’ye benzeyen  مَا ’nın haberi olan  بِرَٓادّ۪ي رِزْقِهِمْ عَلٰى مَا مَلَكَتْ اَيْمَانُهُمْ ’e dahil olan zaid  بِ  harfi tekid ifade eder. 

Habere müteallık olan mecrur mahaldeki müşterek ism-i mevsûl  مَا ’nın sılası olan  مَلَكَتْ اَيْمَانُهُمْ  cümlesi, müspet mazi fiil sıygasında gelmiş faide-i haber ibtidaî kelamdır. 

…فَمَا الَّذ۪ينَ فُضِّلُوا بِرَٓادّ۪ي  cümlesine matuf olan  فَهُمْ ف۪يهِ سَوَٓاءٌ , mübteda ve haberden müteşekkil, sübut ve istimrar ifade eden isim cümlesi, faide-i haber ibtidaî kelamdır. Atıf sebebi hükümde ortaklıktır. Cümleler arasında manen ve lafzen mutabakat mevcuttur. Menfî sıygadan müspet sıygaya iltifat sanatı vardır.

ف۪يهِ  car mecruru  سَوَٓاءٌ ’ün mahzuf haline mütealliktir.

فَضَّلَ - فُضِّلُوا  kelimeleri arasında iştikak cinası,  رِزْقِ - هِمْ - بَعْضٍ  kelimelerinin tekrarında reddü’l-acüz ale’s-sadr sanatları vardır.

مَا مَلَكَتْ اَيْمَانُهُمْ  ibaresi köle ve cariyeden kinayedir.

سَوَٓاءٌ - فَضَّلَ  kelimeleri arasında tıbâk-ı hafî sanatı vardır.

وَاللّٰهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلٰى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ  cümlesiyle,  فَهُمْ ف۪يهِ سَوَٓاءٌ  cümlesi arasında mukabele sanatı vardır.