فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلَا ضَراًّۜ

Fiil cümlesidir. فَ  atıf harfidir.  الْيَوْمَ  zaman zarfı  يَمْلِكُ  fiiline mütealliktir. 

لَا  nefy harfi olup olumsuzluk manasındadır.  يَمْلِكُ  damme ile merfû muzari fiildir.  بَعْضُكُمْ  faili olup damme ile merfûdur. Muttasıl zamir  كُمْ  muzâfun ileyh olarak mahallen mecrurdur.  

لِبَعْضٍ  car mecruru  يَمْلِكُ  fiiline mütealliktir.  نَفْعاً  mef’ûlun bih olup fetha ile mansubdur.  لَا  zaid harftir.  لَا  nefy harfinin tekrarı olumsuzluğu tekid içindir.  ضَراًّ  atıf harfi وَ ’la makabline matuftur.

فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلَا ضَراًّۜ 

Ayet atıf harfi  فَ  ile önceki ayetteki … كَانُوا  cümlesine atfedilmiştir. Atıf sebebi hükümde ortaklıktır. Cümleler arasındaki anlam bütünlüğü barizdir. Vaslda, atfedilen cümlelerin her ikisinin de aynı tür olması vaslın güzelliklerinden kabul edilmiştir. Fakat burada fiil cümlesiyle fiilin tekrarı ve yenilenmesi, isim cümlesiyle de sabitlik kastedilerek, fiil cümlesi isim cümlesine atfedilmiştir. İsim cümlesinden fiil cümlesine, müspet sıygadan menfî sıygaya iltifat sanatı vardır.

Menfi muzari fiil sıygasında faide-i haber talebî kelamdır. 

Cümlede takdim-tehir sanatı vardır. Zaman zarfı  يَوْمَ , ihtimam için, müteallakı olan  لَا يَمْلِكُ  fiiline takdim edilmiştir.

نَفْعاً ’ın mahzuf mukaddem haline müteallik  لِبَعْضٍ  car mecruru, ihtimam için zul-hale takdim edilmiştir. Halin hazfi, îcâz-ı hazif sanatıdır.

نَفْعاً ’a tezat nedeniyle atfedilen  وَلَا ضَراًّ ’daki  لَا , nefyi tekid içindir.

Mef’ûl olan  نَفْعاً  ve  ضَراًّ ’daki nekrelik kıllet ve nev ifade eder. Nefy siyakında nekre, selbin umum ve şümulüne işarettir. Her ikisi de bütün cinslere şamil masdar vezninde gelerek mübalağa ifade etmiştir. Masdarlar, ism-i fail ve ism-i mef’ûl yerinde kullanılabilirler. Masdarlar bir fiilin ihtiva ettiği bütün manaları içerirler.

بَعْضُكُمْ  fail,  لِبَعْضٍ  car mecrurdur. Bu iki kelime arasında reddü’l-acüz ale’s-sadr vardır.

نَفْعاً (fayda) - ضَراًّۜ (zarar) kelimeleri arasında tıbâk-ı îcab sanatı vardır. 

المِلْكُ ; burada kudret manasında kullanılmıştır. Yani “birbirinize ne fayda ne de zarar vermeye muktedir değilsiniz” anlamındadır. (Âşûr, Et-Tahrîr Ve’t-Tenvîr)  

 وَنَقُولُ لِلَّذ۪ينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّت۪ي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ

Cümle, …فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ  cümlesine atıf harfi  وَ ’la atfedilmiştir. Atıf sebebi hükümde ortaklıktır. Cümleler arasında manen ve lafzen mutabakat vardır. Menfî sıygadan müspet sıygaya geçişte iltifat sanatı vardır.

Müspet muzari fiil sıygasında faide-i haber ibtidaî kelamdır. 

نَقُولُ  fiilinin azamet zamirine isnad edilmesi, işin Allah'ın bizzat celâliyle, kudretiyle, kemâliyle ilgili olduğunu belirterek tazim ifade eder. Azamet zamiri, ululuğu izhar etmedir.

Gaib zamirden bu ayette söyleneceklerin önemine dikkat çekmek gayesiyle azamet zamirine iltifat edilmiştir.

نَقُولُ  fiiline müteallik cemi müzekker has ism-i mevsûl  لِلَّذ۪ينَ ‘nin sıla cümlesi  ظَلَمُوا , müspet mazi fiil sıygasında faide-i haber ibtidaî kelamdır.

Mazi fiil sebat, temekkün ve istikrar ifade eder. (Hâlidî, Vakafât, s. 107)

Zamir makamında, bahsi geçenlerin ism-i mevsûlle ve zalimler olarak zahiren zikredilmesi, tahkir ifadesinin yanında kâfirlerin zalim olduğunu vurgulamıştır. Bu ifadede iltifat, ıtnâb ve reddü'l acüz ale’s sadr sanatları vardır.

نَقُولُ  fiilinin mekulü’l-kavli olan  ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّت۪ي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ  cümlesi, emir üslubunda talebî inşâî isnaddır. 

Cümle, emir üslubunda gelmiş olmasına rağmen ihane yani küçük düşürme manasında olduğu için mecaz-ı mürsel mürekkebtir.

ذُوقُوا [tadın] fiilinde istiare sanatı vardır. Ateş azabı; insana kötü gelen acı bir yiyeceğe benzetilmiştir. Müşebbeh bih (müstear minh) hazf edilmiş ve kendisine onunla ilgili bir şey (lâzımı) olan tadarsınız ifadesiyle işaret edilmiştir. Yani “tatmak” zararın tesirini idrak etmek anlamında müsteâr olarak kullanılmıştır. Bu üslupta mübalağa ve tecessüm sanatları da vardır.

النَّارِ  için sıfat konumunda olan müfret müennes has ism-i mevsûl  الَّت۪ي ‘nin sıla cümlesi olan  كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ , nakıs fiil  كَانَ’nin dahil olduğu sübut ve istimrar ifade eden isim cümlesi, faide-i haber ibtidaî kelamdır. 

Cümlede takdim-tehir sanatı vardır. بِهَا  car-mecruru, ihtimam için amili  تُكَذِّبُونَ ’ye takdim edilmiştir. Bu takdim fasılaya riayeti de sağlamıştır

كَانَ ’nin haberi olan  يَعْبُدُونَ  cümlesi, müspet muzari fiil sıygasında faide-i haber ibtidaî kelamdır. 

İsim cümlesinde müsnedin muzari fiil sıygasında cümle olarak gelmesi hükmü takviye, hudûs, istimrar, tecessüm ve teceddüt ifade eder. كان ’nin haberinin muzari fiil olarak gelmesiyle olayın tekrarlanarak süreklilik arz ettiğine işaret edilmiştir. Ayrıca muzari fiilin tercih edilmesi, olayın muhatabın zihninde canlanmasını sağlamak içindir.

Muzari fiilin geldiği hallerde çoğunlukla bu gaye mevcuttur. Muzari fiilin kullanımıyla sahne muhatabın gözünde sanki o anda canlanır. Bu da insanı etkiler. (Fatma Serap Karamollaoğlu, Kur'an Işığında Belâgat Dersleri Meânî İlmi)

كَانَ ’nin haberinin muzari fiille gelmesi, geçmişte belirli bir süre devam edip biten eylemler ve geçmişte mûtat olarak yapılan, âdet haline gelmiş davranışlar olmak üzere iki manaya delalet eder. (Vecih Uzunoğlu, Arap Dilinde كَانَ ’nin Fiili ve Kur'an’da Kullanımı, DEÜ İlahiyat Fak. Dergisi, Sayı 41)

كَانَ ’nin haberinin muzari fiil olarak gelmesi, durumun yenilenerek tekrar ettiğine işaret eder. (Hâlidî, Vakafât, s.103)

Car mecrur  بِهَا , ihtimam ve fasılaya riayet için müteallakı olan  تُكَذِّبُونَ  fiiline takdim edilmiştir. (Âşûr, Et-Tahrîr Ve’t-Tenvîr)  

تُكَذِّبُونَ  fiili,  تفعيل  babında gelerek kesret ifade etmiştir.