Âl-i İmrân Sûresi
60. Ayet
اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَر۪ينَ ٦٠
اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَر۪ينَ
İsim cümlesidir. اَلْحَقُّ mübteda olup damme ile merfûdur. مِنْ رَبِّ car mecruru mahzuf habere mütealliktir. Aynı zamanda muzâftır. Muttasıl zamir كَ muzâfun ileyh olarak mahallen mecrurdur.
Veya, اَلْحَقُّ mahzuf mübtedanın haberidir. Takdiri هو şeklindedir. مِنْ رَبِّكَ de mahzuf ikinci habere mütealliktir.
فَ mukadder şartın cevabının başına gelen rabıta harfidir. Takdiri; إذا كان الأمر كذلك فلا تكن من الممترين (Eğer durum buysa şüphelenenlerden olmayın.) şeklindedir.
كَانَ nakıs, mebni mazi fiildir. İsim cümlesinin önüne geldiğinde, ismini ref haberini nasb eder.
لَا nehiy harfi olup olumsuz emir manasındadır. تَكُنْ nakıs, sükun ile meczum muzari fiildir. تَكُنْ ’ un ismi, müstetir olup takdiri أنت ’ dir. مِنَ الْمُمْتَر۪ينَ car mecruru تَكُنْ ’ un mahzuf haberine mütealliktir.
Bir görüşe göre اَلْحَقُّ [Hak] kelimesi mübteda, مِنْ رَبِّكَ [Rabbindendir] kelimesi onun haberidir. Yani o senin Rabbindendir. Yani mahlukatın yaratılması Rabbindendir. Yaratıcı İsa değil, O Allah’tır. Burada hitap, bu tevile göre Hz. İsa hakkında şüpheye düşen Hristiyanlaradır. Aynı şekilde فَلَا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَر۪ينَ [Öyleyse şüphe edenlerden olma.] ayeti de onlara hitaptır. Bir görüşe göre burada hitap Hz. Muhammed’e dir (s.a.v) ve kastedilen şey farklıdır.(Ebû Hafs Necmüddîn Ömer b. Muhammed b. Ahmed en-Nesefî es-Semerkandî, et-Teysîr fî (ʿilmi)’t-tefsîr)
الْمُمْتَر۪ينَ۟ ; sülâsî mücerrede iki harf ilave edilerek mezid yapılan iftiâl babının ism-i failidir.
İsmi fail; eylemi yapan ve gerçekleştiren demektir. Geçici olarak o sıfatı yüklenen isimdir. İsmi fail; hem varlığa (zata) hem de onun sıfatına delalet eden kelimelerdir. (Arapça Dilbilgisi Ayetlerle Nahiv Bilgisi)
اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ
Ayet, istînâfiyye olarak fasılla gelmiştir. Mübteda ve haberden müteşekkil sübut ve istimrar ifade eden isim cümlesi faide-i haber ibtidaî kelamdır. اَلْحَقُّ , takdiri هو olan mahzuf mübtedanın haberidir. Haberin الْ takısıyla marife olması bu vasfın mübtedada kemâl derecede olduğunu belirtmiştir.
İsim cümleleri, mübteda ve haberden oluşur. Zaman ifade etmez. Asıl kuruluş sebebi; müsnedin, müsnedün ileyh için sabit olduğunu ifade etmektir. İsim cümlesinin haberi müfred ya da isim cümlesi olursa, asıl konulduğu mana olan sübutu veya bazı karînelerle istimrarı (devamlılığı) ifade eder. İstimrar ifadesi daha çok medh ve zem durumlarında olur. (Fatma Serap Karamollaoğlu, Kur'an Işığında Belâgat Dersleri Meânî İlmi)
Veciz ifade kastına matuf رَبِّكَ izafetinde, Hz. Peygamber’e ait zamirin Rab ismine muzâfun ileyh olması, Peygamberimize tazim teşrif ve destek içindir.
اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ [Hak Rabbindendir’] sözünde ‘’Rabbin’’ kelimesindeki izafet, Rasulullah'ı (s.a.v) ilahi inayet ve lutfuyla şereflendirmek içindir. (Âdil Ahmet Sâbır er-Ruveynî, Min Ğarîbi’l Kur’ani’l Kerim, soru;1178)
Burada Rab unvanının kullanılması ve muhatap zamirine izafe edilmesi, hem Peygamberimizi (s.a.v) teşrif; hem de hakkı ve gerçeği dile getiren bu ayetlerin indirilmesinin Peygamber (s.a.v) bakımından bir ilâhî terbiye ve lütuf olduğunu zımnen bildirmek içindir. (Ebüssuûd, İrşâdü’l-Akli’s-Selîm)
فَلَا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَر۪ينَ
Şart üslubunda gelen terkipte فَ , mukadder şartın cevabının başına gelen rabıtadır. Takdiri, … إذا كان الأمر كذلك (Durum buysa) olan şart cümlesinin hazfi îcâz-ı hazif sanatıdır.
Cevap olan فَلَا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَر۪ينَ cümlesi, nehiy üslubunda talebî inşaî isnaddır. كَانَ ’ nin dahil olduğu sübut ifade eden isim cümlesinde îcâz-ı hazif sanatı vardır. مِنَ الْمُمْتَر۪ينَ car mecruru كَانَ ‘ nin mahzuf haberine mütealliktir.
الْمُمْتَر۪ينَ , mübalağalı ism-i fail kalıbı olan sıfat-ı müşebbehe vezninde gelerek mübalağa ifade etmiştir. Bu kalıp bu vasfın mevsûfta sürekli varlığına, sıfatın mevsûfun bir parçası gibi ondan ayrılmayan bir özelliği olduğuna işaret eder.
الِامْتِراءُ kelimesi المِراءِ kelimesinin افْتِعالٌ babındandır. Şüphe demektir. Buradaki افْتِعالٌ babı mutâvaat için değildir. مري ‘ nin masdarı ve mücerred fiili bilinmez.Daima افْتِعالٌ sigasıyla kullanılır.(Âşûr, Et-Tahrîr Ve’t-Tenvîr, Bakara/147)
Mahzuf şart ve mezkûr cevap cümlelerinden müteşekkil terkip, şart üslubunda talebî inşâî isnaddır.
Bilinen ve tahmini kolay olan hususları zikrederek ibareyi uzatmamak, dikkati asıl önemli yere yönlendirmek, karineye dayanarak terkedilen şeyleri muhatabın düşünce ve hayal gücüne bırakarak anlam zenginliği kazanmak gibi sebeplerle hazfe başvurulur. (TDV İslam Ansiklopedisi Îcâz Bah.)
مِنَ ’ lerde reddü’l-acüz ale’s-sadr sanatı vardır.
Burada hitap Peygamber Efendimize yönelik olsa da asıl olarak bize söylenmiştir.
مري tartışmak, امترى şüphe etmek demektir. ‘’Böyle kimselerden olma!’’ ifadesinde Peygamberin (sav) İsa (a.s) hakkındaki inancını daha da pekiştirmek için bir teşvik ve tahrik vardır. (Sâbûnî, Safvetü’t Tefasir)
اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ [Gerçek, Senin Rabbinden gelendir.] ifadesi hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir yani “o haktır” anlamındadır. Peygamber (s.a.v) şüpheci olmaktan münezzeh olduğu halde O’nun şüphecilerden olmasının yasaklanmış olması, O’na daha ziyade sebat ve mutmainlik kazandırmak ve başkalarına lütuf olmak üzere teşvik kabilinden söylenmiş bir ifadedir.(Zemahşeri, Keşşâf’ An Hakâ’ikı Ğavâmidı ’ t- Tenzîl Ve ‘Uyûni’l-Ekâvîl Fî Vucûhi’t-Te’vîl)
فَلَا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَر۪ينَ [Sakın şüphecilerden olma!] hitabı, Ya Peygamberimiz (s.a.v) içindir. Buna göre (Peygamberimizde şüphe olmadığı halde) bu hitap, ilâhî duygularını tahrik etmek, sebatını kuvvetlendirmek ve bir de şu önemli noktayı bildirmek içindir: Bu gerçekler hakkında şüpheye düşmenin sakıncası o kadar büyüktür ki kendisinden böyle bir şüphe sadır olması mümkün olmayan zatın dahi, bu şüpheden nehyedilmesi lazımdır. Şu halde gerçekten şüphe edenlerin durumu acaba nasıl olur? Ya da bu hitap, muhatap olmak ehliyetini taşıyan herkes içindir. (Ebüssuûd, İrşâdü’l-Akli’s-Selîm - Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Gayb - Âşûr, Et- Tahrîr Ve’t-Tenvîr)
