ر ب ب

Kur'an'da geçiş sayısı: 980

Türkçe türevleri: Rab, erbab, Rabbani

Kur'an'daki anlamları: Malik, seyyid, efendi, besleyip bakan, İlah, Rab, Mabud, terbiye edici, kemale erdiren, dini ilimlerde rüsuh sahibi derin alim, bir adamın hanımının başka kocadan olan oğlu, üvey oğul.

Köke ait bilgiler:

رَبّ: Asıl anlamı terbiye etmek/yetiştirmektir. Bu da, bir şeyi olgunluk derecesine ulaşıncaya kadar aşama aşama inşa etmektir. Rab kelimesi, ism-i fâil için istiâre edilen bir mastardır ve tek başına mutlak olarak sadece varlıkların maslahatını üstlenen Yüce Allah için kullanılır. رَبّ kelimesinin çoğul gelmemesi gerekir, çünkü mutlak söylendiğinde onunla sadece Yüce Allah kastedilir. Rab kelimesi örf bakımından sadece Yüce Allah için kullanılır. رَبَاب: Buluta denir. Buluta bu ismin verilmesi, bitkiyi yetiştirmesinden dolayıdır. رُبَّ:  Bir şeyin az miktarda olduğunu göstermek ve zaman zaman olan şey için kullanılır. (Rağıb El-İsfahani, Müfredat Kur’an Kavramları Sözlüğü)

Sözlükte “bir şeyi yetkinlik noktasına varıncaya kadar kademe kademe inşa edip geliştirmek” manasındaki rabb kelimesi mübalağa ifade etmek üzere daha çok sıfat gibi kullanılır ve kelimeye hepsi de Allah Teâlâ hakkında olmak üzere “ malik, seyyid, idare eden, terbiye eden, gözeten, koruyan, nimet veren, ıslah edip geliştiren, mâbud gibi anlamlar verilir. (Bekir Topaloğlu, “Rab”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi  s. 34: 372.)

Rab (ربب); Terbiye etmek, yetiştirmek, ıslah ve tamir etmek, yönetmek, sorumluluk almak, istediğini yapabilmek, başkan olmak, toplamak, yığmak, hazırlamak, malik ve sahip olmak, nimeti arttırmak, üstünlük ve efendilik anlamlarındaki “r-b-b” kökünden türeyen Rabb, efendi, malik, sahip, terbiye eden, yetiştiren, düzene koyan, düzelten, tedbir alan, sorumluluk üstlenen, yöneten, nimet veren, ihtiyaçları gideren, kefil olan, seçkin, sözü dinlenen, otorite sahibi reis, melik, efendiliği ve üstünlüğü kabul edilen kişi demektir. Rabb kelimesi, terbiye anlamında mastar iken, mübalağa kastı ile terbiye ediciye (mürebbî) isim olmuştur. Allah’ın sıfatı olarak “Rabb”, bütün varlıkları yaratan, yetiştiren, terbiye eden, ihtiyaçlarını gideren, rızık veren, görüp gözeten, insanlara, yerlere, göklere, gezegenlere, hayvanlara, bitkilere, ağaçlara, çiçeklere, toprağa, suya, havaya…her şeye nizamını, güzelliğini, yeteneklerini veren, yaşamalarını sağlayan her şeyin maliki ve sahibi demektir. (İsmail Karagöz, Fikret Karaman Dinî Kavramlar Sözlüğü, Diyanet İşleri Başkanlığı s. 540.)

Arapça Rab kelimesi başka bir dilde tek bir terim  kolayca ifade edilemeyecek kadar geniş ve girift bir anlam demetini kapsar. Bu ifade, bir şeyin sahipliği ve bunun gereği olarak o şey üzerinde otorite iddiasında ile bulunmayı ifade eder. Bu çerçevede aile reisine rabbu’d-dar/evin efendisi denir. Çünkü ailesi üzerinde bir otoriteye sahiptir ve ailesinin bütün işlerinden sorumludur. Aynı şekilde, karısına da rabbetu’d-dar/ evin hanımı denir.

Belirtme takısı ( harfi tarif) olan el ile başladığında Rab, Kur’an da özellikle her türlü otoritenin nihai kaynağı olan Allah için kullanılır.

Bu kelime şeddeli harften dolayı ve mastar olduğu halde ismi fail manasında kullanıldığı için iki yönden mübalağa ifade eder.

Rab ismi hem nüzul sürecinde  ilk geçen isim/sıfat hem de Mushaf’ın ilk ve son sürelerinde yer alan isim/sıfattır. Kur’an‘daki 94 surede yer alır. Rab kelimesi, şekil olarak fail için müstear olan bir mastardır. Kur’an-ı  Kerim geldiği sırada Arapçada itaat olunan efendi, herhangi bir durumu düzelten kimse, bir şeyin maliki anlamına geliyordu. (Fatma Serap Karamollaoğlu, Kur’an’ın Harikulade kelimeleri s. 26.)

Kur’ân-ı Kerim’de ilahî isim olarak Allah lafzından sonra en çok kullanılan kelime Rab’ dir.  Bütün ilahi sıfatları kapsadığı kabul edilen Allah lafzı bir bakıma ulûhiyetin zatî aşkın yönünü temsil ederken, Rabb ismi O’nun  yaratılmış aleme yönelik fiilî tecellilerine işaret eder. Resulullah’ın bir beyanı da bu bakış açısını desteklemektedir. Hz. Ömer’in naklettiğine göre bir gün Resul-i Ekrem, annelerinden ayrı kalmış çocukların arasında dolaşan bir kadının bir çocuğu bağrına basıp emzirdiğini görünce etrafındakilere “Ne dersiniz, çocuklara karşı bu kadar şefkatli olan şu kadın kendi yavrusunu ateşe atar mı?” Diye sormuş, onlar da “hayır” diye cevap verince şöyle demişler” Allah’ın kullarına olan merhameti bu kadının yavrusuna olan merhametinden daha çoktur”(Buhari Edep.18, Müslüm “Tevbe” 22). Allah’ın özellikle insana yönelik isim ve sıfatlarından olan rabbin başta rahman, rahim, gafür, vedud, rezzak, ve malikü-l mülk olmak üzere bir çok isimle anlam tamamlama ve dengeleme ilişkisi vardır. (Bekir Topaloğlu, “Rab”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, s. 34: 372.)

Tasavvuf’ da Rab Allah’ın rububiyet makamındaki umumi ve özel bir ismidir. Allah her şeyi “ Rab”_ismiyle terbiye eder, her şey varlığını O’ndan alır, yaptığını onunla yapar, ihtiyaç duyduğu hususlarda O’na müracaat eder. Rububiyet makamı kayırma ve sığınma makamı olduğundan bu makamda  Allah’a “ ya Rab!” Diye dua edilir. (Süleyman Uludağ ,“Tasavvuf”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, s. 34:  373.)