“Hakkında azap hükmü kesinleşmiş kimse” tefsirlerde genellikle inkârcı tutumu sebebiyle azabı hak etmiş kişi olarak açıklanmış; âyet, “Kim azabı hak ederse artık o kişi ateşe atılacak ve senin onu kurtarman da mümkün olmayacaktır” şeklinde yorumlanmıştır. 16. âyette inkârcıların âhiretteki cezaları hakkında bilgi verilirken cehennemin katlarından söz edilmişti; 20. âyette ise “Rablerine karşı gelmekten sakınanlar” için kat kat cennet köşkleri hazırlandığı bildirilmektedir. 

لٰكِنِ الَّذ۪ينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِهَا غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌۙ 

İsim cümlesidir. لٰكِنِ  istidrak harfidir. Cemi müzekker has ism-i mevsûl  الَّذ۪ينَ , mübteda olarak mahallen merfûdur. İsm-i mevsûlun sılası  اتَّقَوْا رَبَّهُمْ ‘dur. Îrabdan mahalli yoktur.

اتَّقَوْا  fiili iki sakin harfin birleşmesinden dolayı mahzuf elif üzere mukadder damme ile mebni mazi fiildir. Zamir olan çoğul و ’ı fail olarak mahallen merfûdur.  رَبَّهُمْ  mef’ûlun bih olup fetha ile mansubdur. Aynı zamanda muzâftır. Muttasıl zamir   هُمْ  muzâfun ileyh olarak mahallen mecrurdur. 

İsim cümlesidir. لَهُمْ  car mecruru mahzuf mukaddem habere mütealliktir. غُرَفٌ  muahhar mübteda olup damme ile merfûdur. 

مِنْ فَوْقِهَا  car mecruru ikinci  غُرَفٌ ‘nin mahzuf mukaddem haberine mütealliktir. غُرَفٌ  muahhar mübteda olup damme ile merfûdur.  مَبْنِيَّةٌ  kelimesi  غُرَفٌ ‘un sıfatı olup damme ile merfûdur. 

اتَّقَوْا  fiili, sülâsî mücerrede iki harf ilave edilerek mezid yapılan fiillerdendir. Fiil iftiâl babındadır. Sülâsîsi  وقى ’dir. İftial babının fael fiili  و ي ث  olursa fael fiili  ت  harfine çevrilir. وقي fiili iftiâl babına girmiş, إوتقي  olmuş, sonra و  harfi  ت 'ye dönüşmüş إتّقي  olmuştur. 

İftiâl babı fiile mutavaat (dönüşlülük), ittihaz (edinmek, bir şeyi kendisi için yapmak), müşâreket (ortaklık), izhar (göstermek), ihtiyar (seçmek), talep ve çaba göstermek manaları katar. İfteale kalıbı hem soyut hem somut anlamlı fiiller için kullanılır. 

مَبْنِيَّةٌۙ ; sülâsi mücerredi  بني  olan fiilin ism-i mef’ûludur.

تَجْر۪ي مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُۜ 

Cümle,  غُرَفٌ ‘nin sıfatı olarak mahallen merfûdur. 

Fiil cümlesidir. تَجْر۪ي  fiili  ی  üzere mukadder damme ile merfû muzari fiildir. مِنْ تَحْتِهَا  car mecruru  تَجْرِي  fiiline mütealliktir. الْاَنْهَار  fail olup damme ile merfûdur.  

Varlıkları niteleyen kelimelere “sıfat” denir. Arapça’da sıfatın asıl adı “na’t” (النَّعَت) dır. Sıfatın nitelediği isme de “men’ut” (المَنْعُوتُ) denir. Sıfat ile mevsuftan oluşan tamlamaya “sıfat tamlaması” denir. Sıfat tek kelime (isim), cümle ve şibh-i cümle olabilir.Ve sıfat birden fazla gelebilir.

Sıfat mevsufuna dört açıdan uyar: Cinsiyet, Adet, Marifelik - nekirelik, İrab.

Sıfat iki kısma ayrılır:1. Hakiki sıfat  2. Sebebi sıfat. Bir ismi doğrudan niteleyen sıfata “hakiki sıfat”, dolaylı olarak niteleyen sıfata da “sebebi sıfat” denir.

1- Hakiki sıfat ; 1. Müfred olan sıfatlar  2. Cümle olan sıfatlar olmak üzere ikiye ayrılır.

1- Müfred olan sıfatlar : Müfred olan sıfatlar genellikle ismi fail, ismi meful, mübalağalı ismi fail, sıfatı müşebbehe, ismi tafdil, masdar, ismi mensub ve sayı isimleri şeklinde gelir.Gayrı akil (akılsız çoğullar) mevsuf olarak geldiğinde sıfatını müfred müennes olarak da alır.

2- Cümle olan sıfatlar: Üçe ayrılır: 1- İsim cümlesi olan sıfatlar, 2- Fiil cümlesi olan sıfatlar, 3- Şibhi cümle olan sıfatlar. 

Nekre isimden sonra gelen cümle veya şibhi cümle sıfat olur. Marife isimden sonra gelen cümle veya şibhi cümle hal olur. Ayette fiil cümlesi şeklindedir.(Arapça Dilbilgisi Ayetlerle Nahiv Bilgisi) 

لٰكِنِ الَّذ۪ينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِهَا غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌۙ تَجْر۪ي مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُۜ

İstidrak harfi  لٰكِنِ  ile başlayan ayet istînâfiyedir. لٰكِنِ , idrâb yani  بَلْ  manasındadır. 

İlk cümle olan  الَّذ۪ينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ , sübut ve istimrar ifade eden isim cümlesi, faideî haber inkârî kelamdır.

İsm-i mevsûl  الَّذ۪ينَ  mübteda,  لَهُمْ غُرَفٌ  cümlesi haberdir. Müsnedün ileyhin mevsûlle marife olması söz konusu kişileri tazim ve sılaya dikkat çekme amacına matuftur. Sılası olan  اتَّقَوْا رَبَّهُمْ  cümlesi müspet mazi fiil sıygasıyla gelmiş, faide-i haber ibtidaî kelamdır. 

Mazi fiil sebata, temekkün ve istikrara işaret eder. (Hâlidî, Vakafât, S.107)

Haber olan  لَهُمْ غُرَفٌ  cümlesinde îcaz-ı hazif ve takdim-tehir sanatları vardır.  لَهُمْ , mahzuf mukaddem habere mütealliktir.  غُرَفٌ  muahhar mübtedadır. 

Car mecrurun takdimi kasr ifade etmiştir. Kasr, mübteda ve haber arasındadır. Takdim kasrında takdim edilen her zaman maksûrun aleyh, tehir edilen ise maksûrdur.  لَهُمْ , mevsûf/maksûrun aleyh,  غُرَفٌ  sıfat/maksûr olduğu için kasr-ı sıfat ale’l mevsûftur.

لَهُمْ ‘daki  لَ , tahsis içindir. (Âşûr)

Mecrur haber, vasıf kuvvetindedir. Haber olarak gelen mecrurlar, zarflar, mübtedanın bununla vasıflandığını ifade ederler. Nahiv alimlerinin açıkladığı gibi kelamda  كائِنٍ  benzeri bir müstekar takdiriyle husûl ve sübut ifade eder. (Âşûr, Şuarâ/113)

Merfû mahaldeki bu cümlenin müsnedün ileyhi olan  غُرَفٌ ’ün nekre gelmesi tazim, nev ve kesret ifade eder.

رَبَّهُمْ  izafeti muzâfun ileyhe tazim ve teşrif içindir. Ayette mütekellim Allah Teâlâ olduğu halde  رَبَّ  isminin zikredilmesi tecrîd sanatıdır.

Bu  لٰكِنِ , atıf ve  بَلْ  manasında idrâb harfidir. Öncesinde nefy olmadığı için istidrak değildir. (İ’râbu’l Müyesser, https://tafsir.app/39/18). 

غُرَفٌ  için sıfat olan  مِنْ فَوْقِهَا غُرَفٌ  cümlesi, sübut ve istimrar ifade eden isim cümlesi, faideî haber ibtidaî kelamdır. Cümlede îcaz-ı hazif ve takdim-tehir sanatları vardır. 

مِنْ فَوْقِهَا  mahzuf mukaddem habere mütealliktir.  غُرَفٌ  muahhar mübtedadır.

Cümlede müsnedün ileyh olan  غُرَفٌ  kelimesinin nekre gelmesi tazim ve kesret ifade eder. 

مَبْنِيَّةٌ  kelimesi  غُرَفٌ için  sıfattır. Sıfat, mevsûfunun sahip olduğu bir özelliğe işaret etmek için yapılan tetmim ıtnâbı sanatıdır.

تَجْر۪ي مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُۜ  cümlesi, ikinci  غُرَفٌ  için, ikinci sıfattır. Müspet muzari fiil sıygasıyla gelmiş, faide-i haber ibtidaî kelamdır. Muzari fiil hudûs, istimrar, tecessüm ve teceddüt ifade etmiştir. 

Cümlede takdim-tehir sanatı vardır. Car mecrur  مِنْ تَحْتِهَا , ihtimam için fail olan  الْاَنْهَارُۜ ‘ya takdim edilmiştir.

تَحْتِهَا - فَوْقِهَا  kelimeleri arasında tıbâk-ı îcab sanatı vardır.

غُرَفٌ  kelimesinin tekrarında ıtnâb ve reddü’l-acüz ale’s-sadr sanatları vardır.

Hak Teâlâ'nın, kâfirlerle ilgili, ["Onların üstlerinde ateşten tabakalar, altlarında tabakalar vardır"] (Zümer. 16) ayetinin mukabili gibidir. (Fahreddin er-Râzî)

 وَعْدَ اللّٰهِۜ 

Bu cümle istînâfiyye olarak fasılla gelmiştir. Cümlede îcâz-ı hazif sanatı vardır.  وَعْدَ , mahzuf bir fiilin mef’ûlü mutlakıdır. Takdiri,  وعد (vadetti)’dir. Bu takdire göre cümle, müspet mazi fiil sıygasında faide-i haber talebî kelamdır.

وَعْدَ  kelimesinin Allah lafzına izafesi, tazim içindir.

وَعْدَ اللّٰهِ  [Allah’ın vaadi olarak…] ifadesi tekid için getirilmiş masdardır (mef‘ûlu mutlak); çünkü ‘’onlar için has odalar vardır’’ ifadesi ‘Allah onlara bunu vadetmekte’ anlamındadır ki Allah verdiği sözden caymaz. (Keşşâf)

لَا يُخْلِفُ اللّٰهُ الْم۪يعَادَ

Beyanî istînâf veya ta’liliyye olarak fasılla gelen cümlede fasıl sebebi şibh-i kemâl-i ittisâldır.

Menfi muzari fiil sıygasında, faide-i haber ibtidaî kelamdır. Muzari fiil cümlesi olarak gelmesi hudûs, istimrar ve teceddüt ifade eder. Muzari fiil tecessüm özelliği sayesinde muhatabın muhayyilesini harekete geçirerek olayı daha iyi anlamasını sağlar.

Ayette mütekellim Allah Teâlâ olduğu halde  اللّٰهِ  isminin zikredilmesi tecrîd sanatıdır. Zamir makamında  اللّٰهُ  isminin, hükmün illetini bildirmek için yapılan tekrarında ıtnâb ve reddü’l-acüz ale’s-sadr sanatları vardır.

Müsnedün ileyhin bütün esma-i hüsnaya ve kemâl sıfatlara şamil olan lafza-i celâlle marife olması telezzüz, teberrük ve haşyet duyguları uyandırmak içindir.

Burada zamir makamında ism-i celâlin zahir olarak zikredilmesi, hükmün illetini bildirmek içindir. Çünkü (Allah kelimesinin masdarı olan) ulûhiyet, Allah Teâlâ’nın kemâl sıfatlarını ifadede asıldır. (Ebüssuûd, Nisa/81)

وَعْدَ - الْم۪يعَادَ  kelimeleri arasında cinası iştikak ve reddü’l-acüz ale’s-sadr sanatları vardır.   يُخْلِفُ - وَعْدَ  kelimeleri arasında ise tıbâk-ı hafî sanatı vardır.

Allah Teâlâ, vaatleri bulunan pek çok ayette, "Bu, Allah'ın vaadidir. Allah vaadinden dönmez" gibi açık ifadeler kullanmıştır. Halbuki vaîd (tehdit)leri bulunan ayetlerinde böylesi net ve tekid ifadeler kullanmamıştır. (Fahreddin er-Râzî)