خ ت م

Kur'an'da geçiş sayısı: 8

Türkçe türevleri: Hatim, Hatem(u’l Enbiyâ), (hüsn-ü) hâtime, hitâm

Kur'an'daki anlamları: Bitirmek, mühürlemek, damga basmak, mühür, yüzük

Köke ait bilgiler:

“Hatm” yani mühür vurmak, bir şeyi gizlemek demektir. Bir şeyin saklanırken mühürlenerek sağlam bir şekilde güvence altına alınması bu kelime ile isimlendirilmiştir. Bir şeyi mühürlemek hem onu gizleme, hem de işin sonuna gelme anlamı ifade eder. Nitekim Kur’an’ın hatmedilmesi baştan okuyarak sonuna varılması  demektir. Aslında mühür ta’biri mecazidir. Bununla kastedilen anlam, insanın nefsindeki küfür ve isyanı sevmeye, iman ve tâattan hoşlanmamaya yatkın bir duygunun bulunmasıdır. Bunda azgınlık, doğru düşünceden  yüz çevirme gibi sebeplere olur. Çünkü bu davranışlar, onların kalblerinde uyarıları tesirsiz, Hakk’ı kabûlü neredeyse imkânsız kılar. Bu durumda olanlara teşbih ve istiare yoluyla  “mühürlü” denir. Ehl-i Hakk nezdinde “ hatm” yani kalplerin mühürlenmesi Allah tarafından bir ceza demektir. Kulu zorla imandan alıkoymadığı gibi zorla da küfre itmez. (İsmail Hakkı Bursevi,  Rûhu’l Beyan Kur’an Meali ve Tefsiri, s.180.)

Hateme, içinde mektup olan zarfın mum eritilerek kapatılması için kullanılır. Aynı zamanda yemek pişirilen tencereye kapatılan kapak ve bir şeyi koruma sağlamlaştırma içinde söylenmiştir. [Fatma Serap Karamollaoğlu,“Meal Şerhi 1”, You Tube (6 Ekim 2023), 00:40:25 - 00:40:42.] 

خَتْم ve طبْع kavramları iki şekilde kullanılır. Birincisi: خَتَمْتُ ve طَبَعْتُ fiillerin mastarı olup yüzüğün ve damganın nakşı gibi bir şeyin etkisini anlatır. İkincisi: Nakıştan elde edilen eserin kendisini ifâde eder. Bir şeyi sağlamlaştırma ve koruma altına alma anlamında kullanıldığına da rastlanır ki, bu kitaplara ve kapılara vurulan mühür onların korunmasını ve sağlama alma anlamını da taşıdığından bu kavramla ifâde edilmiştir. (Rağıb El-İsfahani, Müfredat Kur’an Kavramları Sözlüğü)

Sözlükte “bir şeyi bir şekle göre yapmak; mühürlemek; bir şeyin fonksiyonunu sona erdirmek” anlamlarındaki “ tab” ile duygu merkezini oluşturan kalb kelimesinden meydana gelen terkip, “insanın dinî gerçekleri kavrayıp benimsemesini sağlayan ruhî yeteneğinin köreltilmesi şeklinde tanımlanabilir. Tab-ı Kalb, Kur’an-ı Kerim’de Cenâb-ı Hakk’ın bazı kalpleri mühürlediğini ifade eden ayetlerden hareketle üretilmiş bir terim olup aynı mânaya gelen hatm kelimesiyle de kullanılır (hatm-i kalb). (Yusuf Şevki Yavuz, “Tab- Kalb” (Hatm-Kalb) , Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, s. 39 : 288/289.)