ق ل ب

Kur'an'da geçiş sayısı: 168

Türkçe türevleri: Kalp, kalıp, inkılap, munkalip, kalibre, maklube (yemeği), kulp, kalpazan

Kur'an'daki anlamları: Çevirmek, iade etmek, geri çevirmek, döndermek, dönderilmek, muhtelif suretlerde arz etmek, oğuşturmak, çevrilmek, çevriliş, yer değiştirme, gezip dolaşma, dönüvermek, dönüşmek, dönüş yeri, kalb

Köke ait bilgiler:

Sözlükte “bir şeyin içini dışına çıkarmak, altını üstüne getirmek, ters çevirmek, bir şeyi başka bir şeye dönüştürmek ve değiştirmek” gibi anlamlara gelen kalb kelimesi vücutta kan dolaşımını sağlayan organın adıdır.  (Süleyman Uludağ, “Kalb” , Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, s.  24 : 229/230. )

Kalb, derken iki şeyi anlatmış oluruz:

- Biri sol göğüs altındaki organımızdır. Kanı toplar ve bütün vücuda pompalar. Buna Türkçede ‘yürek’ deriz.

- Biri de, bütün sezgi ve duygularımızın, düşünme gücümüzün kaynağı, manevi hayatımızın merkezi olan, ama yeri belli olmayan, içimizdeki kalb’tir. (Hüseyin k. Ece, İslam’ın Temel Kavramları, s. 330.)

Şüphesiz ki bunda kalbi olan kimse için elbette bir öğüt vardır (50/Kâf 37) âyetinde geçen قَلْبٌ kelimesi ise, ilim ve anlayış anlamına gelir.

İnsanın kalbine gelince, deniyor ki: Çokça değiştiğinden/aşırı değişkenliğinden bu adı almıştır. Kalbin eylemi veya özelliği olan ruh, ilim, şecaat vb gibi manalar da kalp diye adlandırılır.

تَقَلُّب ise, dolanmak, dolaşmak, hareket etmek demektir. Allah buyurur ki: 

وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ 

Ve secde edenler arasında dolaşmanı da görüyor (26/Şuarâ 219); 

أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ 

Yahut (rızık için) dolaşıp dururlarken (Allah’ın azabının) kendilerini yakalayıvermesinden emin mi oldular? Üstelik onlar, azabı engelleyici de değillerdir (16/Nahl 46). ( Rağıb El-İsfahani, Müfredat Kur’an Kavramları Sözlüğü)

‘Kalb’, Kur’an-ı Kerim’de tekil ve çoğul olarak sıkça kullanılan bir kavramdır. İnsanın manevi hayatında çok önemli yeri olan ‘kalb’, imanın ve küfrün, sevginin ve nefretin, cesaretin ve korkaklığın, iyiliğin ve kötülüğün, kısaca; bütün duyguların merkezidir. Buna insan ruhu da diyenler olmuştur. İnsanın asıl gerçeği de bu kalb’tir. Bir çok hayvanın kalbi, yani yüreği vardır. Hepsinin görevi de kanı toplayıp vücuda pompalamaktır. Hayvanlarda olan bu organa ikinci anlamdaki kalb adı verilmez. Kalbin günlük dildeki bir adı da gönüldür. Gönüllü insan deriz ama gönüllü hayvan demeyiz.

‘Kalb’ bazen akıl yerine de kullanılır. ‘Gönlümden geçti’, ‘aklımdan geçti’ aynı anlamda kullanılmaktadır.

‘Kalb’in kelime anlamı, bir halden bir hale, bir durumdan diğerine geçiş demektir. Nitekim, insan yüreğine de bir kararda durmadığı, şekilden şekile geçtiği, hızlı bir şekilde değiştiği için bu ad verilmiştir. (Hüseyin K. Ece, İslam’ın Temel Kavramları, s. 330.)

 Ruh ve beden sağlığı bakımından kalp çok önemli bir organdır; o sağlıklı olunca bütün vücut sağlıklı olur. Kur’an dilinde kalp daha ziyade vicdan, iman ve ahlâkın merkezi mânasında kullanılmaktadır. Münafıklık, ikiyüzlülük bir ahlaksızlıktır: vicdanda, ahlak merkezinde mevcut bir bozukluğun acı meyvesidir, nifak devam ettikçe bozukluk da nicelik ve nitelik yönünden artarak devam eder. (Hayreddin Karaman, Mustafa Çağırıcı, Diyanet İşleri Başkanlığı  Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir,  1, s. 80.)