ق ب ل

Kur'an'da geçiş sayısı: 294

Türkçe türevleri: Kabul, makbul, kâbil, kâbiliyet, kabala, kıble, kabile, mukâbil, mâkabl, mukâbele, ikbal, tekâbul, istikbâl, müstakbel, (hissi)kabl,e (lvuku), mütekabil

Kur'an'daki anlamları: Kabul etmek, tasdik etmek, kabullenmek, razı olup bağışlamak, rıza ile karşılama, kabul buyurma, çıkıp gelmek, karşılamak, öne atılmak, yönelmek, dönmek, karşılayan, karşılayıcı.

Köke ait bilgiler:

قبل Bitişik ve ayrı olan tekaddum/ öne geçmek ile ilgili kullanılır. Onun zıddı بَعْد gelir. Kimisine göre, bu her iki kelime bitişik olan öne geçmelerle ilgili kullanırlar, onların karşıtları ise دُبْر ve دُبُر kelimeleri gelir. Asıl anlamlarında durum bu olmakla birlikte, kimi zaman bunların her birinde mecaz da yapılmaktadır. Meselâ قَبْل kelimesi değişik anlamlarda kullanılır:

• İzâfet durumuna göre mekân için gelir. Zaman için kullanılır , Makam-mevki için veSınaî/Meslekî tertip için.
• قُبُل ve دُبُر: İki edep yerinden kinâyedir. إِقْبَال , tıpkı اِسْتِقْبَال gibi öne yönelmek anlamındadır.
• Allah buyurur ki: أُولَئِك’الَّذِين’نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَن’مَا عَمِلُوا: Onlar öyle kişilerdir ki, yaptıklarının en iyisini onlardan kabul ederiz (46/Ahkâf 16) Kefâlete de قُبَالَة denir; çünkü kefâlet en sağlam kabuldür.
• فَتَقَبَّلْ مِنِّيBenden kabul et (3/Âl-i İmrân 35) âyet ifâdesi, kefâlet anlamı itibarıyladır. Yazılmış olan sözleşmeye deقُبَالَةdenir.
• قَبُول kelimesinin; فُلاَنٌ عَلَيْهِ قَبُولٌ:Falanın üzerinde kabul vardır; yani, gören herkes onu sever, sözünden geldiği söylenmektedir.
• (6/En’âm 111) âyetinde geçen قُبُل kelimesi, قَابِل ’in çoğuludur ve “Her şeyi duyularına karşı toplasaydık.” anlamındadır. Mücahid de قُبُلًا kelimesini; “Gurup gurup”, diye tefsir etmiştir.

• Örfte ise, namazda karşıda olan ve yönelinilen yerin ismi olmuştur: فَلَنُوَلِّيَنَّك’قِبْلَةً تَرْضَاهَا: Seni memnun olacağın bir kıbleye döndüreceğiz (2/Bakara 144). (Ragıb el İsfehanînin el Müfredat fî Garîbul Kuran, s. 1158.)

Arapça’da “önüne almak, karşısına almak” anlamındaki kabl kökünden gelen kabîle, kafatasını oluşturan ve karşılıklı duran dört kemikten her birinin adıdır. İnsan topluluklarını meydana getiren alt kümeleri insan vücudunun bazı organlarına benzeterek adlandırma anlayışından hareketle, aynı atadan gelen ve birbirine kan bağıyla bağlı bulunan büyük insan topluluğuna bu isim verilmiştir. Câhiliye dönemi şiirlerinde de geçen kabile kelimesi Kur’an’da bir defa ve çoğul şekliyle (kabâil) kullanılmıştır (el-Hucurât 49/13). (Recep Şentürk, “Kabile”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, s. 24 : 30.)

Aynı kökten türeyen, “kıble” kelimesi Kur’ân-ı Kerîm’de  beş âyette yedi defa tekrarlanmakta (el-Bakara 2/142-145; Yûnus 10/87), konuyla ilgili hükümler ayrıca muhtelif âyetlerde (el-Bakara 2/115, 146-150) ve birçok hadiste (Wensinck, el-Muʿcem, “ḳbl” md.) yer almaktadır. Yûnus sûresindeki âyette kıble çeşitli yorumlara göre namazda yönelinecek taraf şeklindeki terim anlamıyla veya mecazen mescid mânasında geçmekte, Bakara sûresinin 115. âyetinde doğunun da batının da Allah’a ait olduğu, hangi tarafa dönülürse dönülsün Allah’ın zâtıyla karşılaşılacağı ifade edilmektedir. (Ahmet Özel, “İslam’da Kıble”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, s. 25 : 365.)