ن ف س

Kur'an'da geçiş sayısı: 298

Türkçe türevleri: Nefes, nefis, enfes, nefâset, nefsâni, teneffüs, nüfus, enfusi

Kur'an'daki anlamları: Teneffüs etmek, ortaya çıkmak, ışımak, aydınlığa kavuşmak, yarışmak, müsabaka yapmak, kendi, kendisi, zat, nefis, ruh, iç, kalb, yan, zat, şahıs, can, kimse, bizzat, idrak, iç, ara, birbiri

Köke ait bilgiler:

نَفْس: Şu âyetlerde ruh anlamındadır:

 أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ 

Ruhunuzu teslim edin. (6/En’âm 93);

 وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ 

Bilin ki Allah gönlünüzdekini bilir (2/Bakara 235). Rahatlama, ferahlık da نَفَس diye adlandırılmıştır. نِفَاس , kadının doğum yapmasıdır. Doğum yapana: هِيَ نُفَسَاءُ çoğuluna ise, نُفَاسٌ denmektedir. (Rağıb El-İsfahani, Müfredat Kur’an Kavramları Sözlüğü) 

"Nefs" bir şeyin zâtı ve hakikatidir. (Fahruddin Er-Razi, Tefsir-i- Kebir-Mefatihu'l Gayb) 

“Nefs” öncelikli olarak bir kimsenin kendisi veya özü anlamına gelir. Açık ve gizli, dünyaya ve ahirete bakan duyuları, maddi ve manevi becerileri, arzu, heves ve ihtiyaçları, canı, ruhu, hayatı ve istekleriyle kişinin bizzat kendisi demektir. “Nefs” ruh ve kalp manasına da kullanılmıştır.  (Hüseyin K. Ece, İslam’ın Temel Kavramları, s. 370.) 

Nefs kökünden türeyen “nefes” solunan hava, sevinç ve rahatlık getiren rüzgar demektir. Yine aynı kökten gelen “nifas” kadının doğum yapması, “teneffüs” ırmağın veya sabahın ortaya çıkması ferahlama (rahatlama), “nefis”, çok hoş, kendisine tutkun olunan şey anlamında kullanılmaktadır. (Hüseyin K. Ece, İslam’ın Temel Kavramları, s. 370.) 

İnsandaki nefsin mahiyeti hakkında ihtilaf edilmiştir. Nefsin, ruhani bir cevher ve gözle görülmeyen latif bir varlık olduğunu, nur ve ziyadan yaratıldığını söyleyenlerin yanında latif bir cisim, kan ve arz olduğunu söyleyenler de olmuştur. Bilgilerin çoğunluğuna göre ruh ile nefis ayrı şeylerdir. Ruh ve nefsin aynı şeyler olduğunu söyleyenler de olmuştur. (Fikret Karaman-İsmail Karagöz, Dini Kavramlar Sözlüğü, s. 390.)

İnsanın özü, kendisi, ilâhî latife, kötü huyların ve süflî arzuların kaynağı anlamında bir terim olan nefis  sözlükte “ ruh, can , hayat , hayatın ilkesi , nefes, varlık, zat, insan, kişi, hevâ ve heves, kan beden, bedenden kaynaklanan süflī arzular” gibi mânalara gelen nefs kelimesi Kur’an’da “ ruh” anlamında kullanıldığı gibi ( el En’âm 6/93) “zat ve öz varlık” mânasında da kullanılmıştır (Âl-i İmran 3/38, 30). İnsanı ilahî hitaba muhatap kılarak onun sorumlu tutulmasına sebep olan nefse kötülüğü emretme (Yusuf 12/53), nefsi ve yaptığı kötülükleri kınama ( el-Kıyamet 75/2), daha ileri bir aşamada huzura erme (el-Fecr 89/27) gibi birbirinden farklı görevler yüklenmiştir. İnsan,  nefisle beden birlikteliğinden oluşan bir varlıktır. Bedene hayatiyet veren nefistir. (Süleyman Uludağ, “ Nefis”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, s. 32 : 536/527.)