ع م ل

Kur'an'da geçiş sayısı: 360

Türkçe türevleri: Amel, amele, âmil, mamül, mamülat, imal, müsta'mel, muâmele, ameliyat, teamül, isti’mâl, suistimal

Kur'an'daki anlamları: Amel etmek, yapmak, işlemek, amel, iş.

Köke ait bilgiler:

َﻋَﻤﻞ: Canlıdan, isteğe bağlı olarak meydana gelen her fiile denir. Bu kavram, ِﻓْﻌﻞ sözcüğünden daha dar kapsamlıdır. Çünkü ِﻓْﻌﻞ kelimesi, kimi zaman, kasıt olmaksızın kendilerinden bir fiil sâdır olan hayvanlara, kimi zaman da cansız varlıklara nispet edilir. Fakat َﻋَﻤﻞ sözcüğünün bunlara nispet edilmesi çok nadirdir. .،َﻋَﻤﻞ hem iyi hem kötü eylemler için kullanılır:

اِنَّ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَاَقَامُوا الصَّلٰوةَ وَاٰتَوُا الزَّكٰوةَ لَهُمْ اَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْۚ

İman edip salih amel işleyenlerin, namaz kılıp zekât verenlerin Rableri katında mükâfatları vardır (2/Bakara 277). (Rağıb El-İsfahani, Müfredat Kur’an Kavramları Sözlüğü)

 “Feale ve Amele” kelimeleri  aynı anlamda gibi…”Amele” fiili, bilinçli yapılan işler için kullanılıyor. Kur’an’da sık geçer. Mesela ﻋَﻤِﻠُﻮا اﻟﱠﺼﺎﻟِﺤَﺎتِ var. “Salih ameller” olarak geçer. Salih amel, ancak bilinçli, planlı, programlı, bir şekilde yapılabilir. Onun için, “amele ve feale” ikiside “yaptı” demek olsada; amele, ”bilinçli”, feale “düşünmeden” yapılan manası verir. [Fatma Serap Karamollaoğlu,“Meal Şerhi 3”, You Tube (19 Ekim 2023), 00:23:05 - 00:23:48.]  

Amel sözlükte “davranış, hareket, iş, çaba, emek, çalışma ve eylem” anlamlarına gelen “amel; din dilinde, niyet ve iradeye bağlı olarak yapılan dünya ve ahirette ceza veya mükafat konusu olan iş, davranış ve bilinçli yapılan fiille denir. (İsmail Karagöz, Fikret Karaman, Dinî Kavramlar Sözlüğü, s. 24.)

Sözlükte “iş, çaba, fiil, çalışma” gibi mânalara gelen amel , “canlı varlığın gayeli olarak yaptığı iş” diye de tarif edilmiştir. Buna göre amel fiil kelimesinden daha özel bir mâna ifade eder. Çünkü fiil, bilgisiz ve gayesiz olarak yapılan işleri de kapsamaktadır (Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât, “ʿamel”, “fiʿl). Ayrıca dinî literatürde amel kelimesi giderek “emir, tavsiye veya yasaklara konu olan, sonunda ceza veya mükâfat bulunan tutum ve davranış” anlamını kazanmış ve böylece insanın her türlü işleri için kullanılan fiil kelimesine göre daha dar kapsamlı bir terim halini almıştır. Öte yandan amel, aslında söz ve inanmayı da içine alır. Nitekim pek çok âyet ve hadiste amel terimi genellikle sözlü davranışları da kapsayacak şekilde kullanılmıştır. Ayrıca gerek bazı hadislerde , gerekse başta tasavvufî literatür olmak

üzere diğer İslâmî kaynaklarda iman “kalbin ameli” sayılmıştır. Bununla birlikte amel kelimesinin iman ve söz dışında kalan tutum ve davranışlar için kullanımı daha yaygındır. Kur’ân-ı Kerîm’de de bu ayırımın yapıldığı, meselâ bir âyette sözler (el-kelim) ve amelin (Fâtır 35/10), bir âyette söz (el-kavl) ve amelin (Fussilet 41/33), birçok âyette de iman ve amelin yan yana kullanıldığı görülmektedir. Kur’ân-ı Kerîm’e göre Allah yeri ve gökleri, dünya nimetlerini, hayatı ve ölümü, hangilerinin daha güzel amel edecekleri hususunda insanları denemek için yaratmış (Hûd 11/7; el-Kehf 18/7; el-Mülk 67/2), yine aynı maksatla insanları yeryüzünün halifesi kılmıştır (Yûnus 10/14). Allah’ın şahit olmadığı hiçbir amel yoktur (Yûnus 10/61). (Süleyman Uludağ, “Amel” , Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, s. 3 :13/16.)

“İyi işler” diye çevirdiğimiz amel-i salih mümin için dünyada ve ahirette yararlı bütün işleri, tutum ve davranışları kapsayan geniş bir içeriğe sahiptir. Allah’ı tanıyan, bildirdiği kadar bilen kullar, başlıca bir teşvike ihtiyaç kalmaksızın O’na kulluk eder, huzur ve mutluluğu kullukta (ibadet) bulurlar. (Hayreddin Karaman Mustafa Çağırıcı, Türkiye Diyanet Vakfı Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir , s. 90.) 

Müslüman bütün amellerini ‘salih amel’ haline getirebilir. Eğer onun niyeti Allah rızası ise, o yalnızca Allah’ı razı etmek için çaba gösterirse, o işinde yalnızca Allah’ın vereceği karşılığı hesaba katarsa; onun bütün işleri salih amel olabilir. Örneğin, gıda almak beden için bir ihtiyaçtır. bunu normal olarak karşılamak sıradan bir iştir. Ama müslüman yemeği daha güçlü olup daha iyi ibadet etmek amacıyla yerse yemek fiili bile ‘salih amel’ olur. Normal bir uyku ihtiyaçtır, ne sevaptır, ne de günah. Ancak bir mü’min yatağına yatarken dua ile, Rabbini zikr ederek ve nimetlerini şükrederek, yada gece kalkıp teheccüt namazı kılmaya niyet ederek yatarsa bütün uykusu ‘salih amel’ olabilir. (Hüseyin K. Ece, İslam’ın Temel Kavramları, s. 46.) 

Bunu tersi de mümkündür. Bir kul kendisine sevap kazandıracak bir ameli, niyetini bozarak günaha çevirebilir. Mesela, namaz İslamda en önemli ve yerine getirilmesi zor bir ibadettir. Sevabı da zorluğuna göre çoktur. Namazı Allah rızası için değil gösteriş (riya) için veya insanlardan bir çıkar elde etmek için kılar gibi görünenler, ‘fasit bir amel’ işlerler, sevap yerine niyetleri iyi olmadığı için günah kazanırlar. (Hüseyin K. Ece, İslam’ın Temel Kavramları, s. 46.)