ع ل م

Kur'an'da geçiş sayısı: 854

Türkçe türevleri: Âlim, ilim, ulum, ulemâ, ilmihal, muallim, allâme, âlem, alâmet, mâlum, mâlumat, tâlim, i'lâm

Kur'an'daki anlamları: Dağ, alamet, nişane, bilmek, çok iyi bilen, çok bilen, daha iyi bilen, en iyi bilen, daha çok bilen, en çok bilen, öğretmek, öğrenmek, ilmini almak, Alem, mahlukatın her bir cinsi.

Köke ait bilgiler:

İlim, bir şeyi  hakikatiyle  idrak etmek demektir.

Alim, bir isim kalıbıdır. Çok iyi bilen, çok bilen demektir. Kur’an’da en çok geçen isim şeklidir ve yanında da makama uygun bir diğer isim vardır. Sem’î ( çok iyi işiten), hâkim (çok iyi hüküm ve hikmet sahibi), habir (her şeyden haberdar), vasi (her yönden kapasitesi sonsuz) gibi, Allâm bundan daha mübalağalı bir isimdir. İlim ve kuşatıcılığın çokluğuna işaret edilen yerlerde kullanılır.

Âlem,  özel isim demektir. Âlem ve a’lâm  kelimeleri, özel isim manasında olmakla beraber araya giren ve yayılmaya delalet eden elif sebebiyle daha fazla mana ifade eder. Bir şeyin etkisini gösterir. Yeryüzündeki coğrafi bir şekil olan dağ için, bir milletin temsilcisi olan bayrak için kullanılır. Âlem; tekildir ve her ferdi, ya da akıllı akılsız her cinsi kapsar. Âlemin şeklinde çoğul olduğu zaman akıllılara mahsus  olur. Hayvanlar âlemi, bitkiler âlemi, cansız âlemi gibi kullanılmaz .

Arapçada alime, amile ve lemea fiilleri aynı harflerden oluşur. Alime, bildi; amile, bildiğine eyleme döktü; lemea ise parladı demektir. İlmi ile amel eden kişi meçhullerden  uzak mutlu bir hayat yaşar. (Fatma  Serap Karamollaoğlu, Kur’an’ın Harikulade Kelimeleri, ilim, s. 55-56.)

عِلْم: Bir şeyi hakikatiyle idrak etmektir. Bu da iki kısma ayrılır: 

1- Bir şeyin zatını/ kendisini idrak etmek.

 2- Bir şeye, kendisi için var olan bir şeyin varlığıyla hükmetmek; veya bir şeye, kendisi için var olmayan bir şeyin var olmamasıyla hükmetmek. 

عَالَم kelimesinin [ عَالَمِين-عَالَمُون şeklinde)  çoğul gelmesi, evrendeki her bir çeşit varlığa عَالَم denilmesinden dolayıdır. Örneğin; عَالَمُ اْلإِنْسَانِ (insan âlemi); عَالَمُ الْمَاءِ (su âlemi); عَالَمُ النَّارِ (ateş âlemi) denir. Bu kelimenin [akıllı varlıklar için olan] cem-i sâlim formunda gelmesi ise, insanların da sözü edilen varlıkların içinde olmasından dolayıdır ve insan bir sözcüğü başkasıyla paylaştığında, onun hükmü galip gelir/sadece insan dikkate alınır. Kimisine göre ise, söz konusu kelimenin bu şekilde çoğul yapılması, onunla diğer varlıkların değil sadece melek, cin ve insanların kastedilmesinden dolayıdır. Bu görüş İbn Abbâs’tan rivâyet edilmiştir. Cafer b. Muhammed de şöyle der: Bu çoğul kelimeyle, insanlar kastedilmiş ve onlardan her biri bir âlem sayılmıştır. Âlem iki kısma ayrılır: Büyük âlem; felek ve içindekilerdir. Küçük âlem; insandır. Çünkü insan âlemin heyeti/şekli üzerine yaratılmıştır.  Nitekim Allah, büyük âlemde var olan her şeyi insanda da yaratmıştır. (Rağıb El-İsfahani, Müfredat Kur’an Kavramları Sözlüğü)

İşaretlemek, üst dudağı  yarılmak, bilmek, anlamak, tanımak hakîkatini idrâk etmek anlamlarındaki a-l-m kökünden türeyen âlim; bilen anlayan tanıyan demektir. Alîm ve allâm kelimeleri, âlim kelimesinin mübalağalı şekli olup çok bilen; a’lem ise ismi tafdil olup daha iyi, en iyi, pek iyi bilen demektir. Bu sıfatlar Allah'ın,  sırları, gizli olanları, olmuşu ve olacağı, görünen ve görünmeyen âlemi, yerde ve göklerde olup bitenleri, geçmişi, hâli ve geleceği, canlı ve cansız bütün varlıkları, insanların gizli ve âşikâr bütün yaptıklarını, küçük ve büyük her şeyi bildiğini ifade eder.

Alîm kelimesi, Kur'ân'da insanın vasfı olarak da kullanılmıştır. (A’raf, 109, 112) Allâm mübalağalı ismi ise, sadece Allah hakkında kullanılmıştır: “...Şüphesiz Allah allâmü’l-ğuyûb=gayıpları çok iyi bilendir.” (Tevbe, 78) 

“Alîm” sıfatında; Allah’ın amellerine göre kullarını ödüllendirmesi ve tecziye etmesi anlamı da vardır.(bk. Ankebût, 5, 60; Mü’minûn, 51)  (İsmail Karagöz-Fikret Karaman , Dinî Kavramlar Sözlüğü, s. 21, 22, 23.)

İlm kökünden isim olan “Alîm” zaman ve mekân kaydı olmaksızın büyük küçük, gizli aşikâr, her şeyi hakkıyla bilen” anlamına gelir. Allah’ın ilminin zaman ve mekânla sınırlı olmamasının kader inancını doğru anlamamız bakımından hayatî önem taşıdığına da burada bir işaret olsun değinmek gerekir. Alîm isminin en çok Hakîm ismiyle birlikte geldiğini görürüz ( 36 kez).  Bu durum ilahi bilgi ile hikmet'in yakın ilişkisini gösterir. (Fatma Bayram,  En Güzel İsimler 99 Esma Sonsuz Mana, s. 99/100.)

     Kur’ân-ı Kerîm’de ilim kökünden türeyen kelimelerin yaklaşık 750 yerde geçtiği görülmektedir. Bu sayı, bilginin ve bilme faaliyetinin Kur’ân mesajı bakımından önemini ortaya koymaktadır. Kur’ân-ı Kerîm’de ilim kavramı daha ziyade “ilâhî bilgi” yahut “vahiy” anlamında kullanılmakta, ayrıca gerek insanın vahyedilmiş ilâhî hakikate dair ilmi, gerekse bilme melekesi ile ilgili kazandığı dünyevî ilmi ifade etmek üzere çeşitli âyetlerde yer almaktadır. Buna göre ilim sahipleri yahut kendilerine ilim verilenler ilâhî bilgiye muhatap olan ve bu bilginin doğruluğuna inananlardır (el-Bakara 2/145; Âl-i İmrân 3/19; el-İsrâ 17/107). Bunun yanında Kur’an yüksek gerçeğin ne olduğu konusunda bilgisizce tartışanların, Allah’a karşı düşmanca tutum takınanların içine düştüğü kötü durumu da zikreder (el-En‘âm 6/108, 119, 144; el-Hac 22/3; er-Rûm 30/29). İlim sahibi olmadıkları için bu hale düşenler sadece zanna uymaktadır (en-Necm 53/28). Halbuki onlar, acı azabı tatma vakti geldiğinde gerçeği kesin bir ilimle (ilme’l-yakīn) bilecekler, bu kesinliğin müşahede (ayne’l-yakīn) ve yaşayarak bilme (hakka’l-yakīn) derecelerini de idrak edeceklerdir. Kur’an’da, doğrudan doğruya insanın zihnî melekeleri sayesinde elde ettiği bilme, anlama, farkına varma, hatırlama gibi faaliyetleri için de ilim kökünden fiiller yer almaktadır. Meselâ hırsızlıkla itham edilen Yûsuf’un kardeşlerinin Mısırlı yetkililere tepkilerini ifade eden âyette (Yûsuf 12/73) ilim, fiil olarak zihnî çıkarıma yahut gözleme dayalı bilgiyi, bir kimsenin ne dediğini bilmeyecek kadar sarhoş olduğu durumda namaza durmaması gerektiğini belirten âyette de (en-Nisâ 4/43) fiilî şuurluluk halini ifade etmektedir. Allah’ın gök cisimlerinin hareketi için belirli konaklar tayin etmiş olmasının insanların takvim ve hesabı bilmelerine yönelik olduğunu bildiren âyette (el-İsrâ 17/12) sözü edilen bilgi sırf aklî bilgidir. İnsanın doğduğunda hiçbir şey bilmediğini (en-Nahl 16/78), ileri yaşlılık dönemine ulaşınca da bildiklerini bilmez duruma geldiğini ifade eden âyetlerde (el-Hac 22/5) tecrübî birikime dayalı bilgilere işaret edilmiştir. Kur’an’da bilenlerle bilmeyenlerin kesinlikle bir olmayacağı belirtilmekte (ez-Zümer 39/9), “Rabbim, ilmimi arttır!” diye Allah’a yakarmamız öğütlenmektedir (Tâhâ 20/114). Kur’an, bir yönüyle kendini Allah’tan gelmiş bir bilgi şeklinde tanımlarken (el-Bakara 2/120, 145; er-Ra‘d 13/37) ortadan kaldırmayı hedeflediği zihniyeti de ilmîn zıttı olan “câhiliye” olarak nitelemekle (Âl-i İmrân 3/154) hem zihnî hem de ahlâkî gelişmişliğe vurgu yapmıştır. (İlhan Kutluer, “İlim”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, s. 22 :109/113.)